Büyükşehir ulaşım koridorlarında emisyon yönetimi için yerel bitki dokusuna dayalı bir model önerisi: D-100 Karayolu Göztepe kavşağı örneği

Günümüzde kontrolsüz kentleşme ve motorlu taşıt mobilitesi, ulaşım kaynaklı emisyonları (PM₂.₅, NOₓ, CO, CO₂) kentsel ekosistem ve halk sağlığı üzerinde temel bir tehdit unsuru haline getirmiştir. Bu tez çalışması, söz konusu kirleticilerin sönümlenmesinde yol kenarı bitkilendirme stratejilerinin etkinliğini, veri temelli ve çok boyutlu bir karar destek modeli çerçevesinde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel özgünlüğü, biyolojik ekosistem servislerini teknik karar mekanizmalarıyla entegre eden disiplinlerarası bir metodoloji sunmasıdır. Araştırma kapsamında, i-Tree Eco tabanlı karbon tutma verileri ve IPCC Tier 1 emisyon envanter protokolü; SWARA, DEMATEL ve Shannon's Entropy yöntemlerinden oluşan hibrit bir ağırlıklandırma yaklaşımıyla birleştirilmiştir. Geliştirilen bu model aracılığıyla; ağaç, çalı ve yer örtücü formundaki 32 alternatif tür, 12 farklı çevresel ve ekonomik kriter doğrultusunda TOPSIS algoritması ile optimize edilmiştir. İstanbul D-100 Karayolu Göztepe Kavşağı ekseninde yürütülen saha analizleri sonucunda; Robinia pseudoacacia, Nerium oleander ve Hedera helix türleri en yüksek performans indeksine sahip taksonlar olarak belirlenmiştir. Ayrıca İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa illerinin hava kalitesi verileri üzerinden yapılan projeksiyonlar, önerilen modelin bölgesel uygulanabilirliğini doğrulamıştır. Araştırma bulguları, "çok katmanlı bitkilendirme" stratejilerinin kentsel mikroklima ve hava kalitesi üzerinde sinerjik bir iyileştirme sağladığını kanıtlamaktadır. Bu çalışma, yeşil altyapı çözümlerinin ulaşım planlama politikalarına entegrasyonu için ölçeklenebilir ve özgün bir metodolojik yol haritası sunmaktadır.