Büyüksu çayı havzasının ekosistem hizmetlerinin belirlenmesi ve peyzaj onarım açısından değerlendirilmesi

Akarsular, ekosistem hizmetlerinin sürekliliğinde temel rol oynayan dinamik doğal sistemlerdir. Su temini, habitat sağlama, taşkın düzenlemesi, su kalitesinin korunması ve biyolojik çeşitliliğin desteklenmesi gibi birçok hizmeti doğrudan veya dolaylı olarak sunarlar. Ancak kentleşme, arazi kullanımı değişiklikleri, endüstriyel ve evsel atık deşarjı, kanalizasyon hattına dönüştürme, iklim değişikliği ve habitat parçalanması gibi etkenler bu hizmetleri olumsuz yönde etkilemektedir. Bunun sonucunda akarsuların sağladığı ekosistem hizmetlerinin miktar ve kalitesinde ciddi kayıplar yaşanmakta; bu durum yalnızca ekolojik dengeyi değil aynı zamanda insan refahını da tehdit etmektedir. Bu tez çalışması, Bolu ili sınırlarında yer alan Büyüksu Çayı Havzası'nda ekosistem hizmetlerinin durumunu ortaya koymayı ve onarım gerektiren alanları belirlemeyi; bu doğrultuda akarsu peyzaj onarımı için strateji ve alan düzeyinde önerilerin geliştirilmesini amaçlamaktadır. Çalışmanın temel hedefi, artan kentleşme, nüfus baskısı, arazi kullanımındaki değişiklikler ve akarsu yataklarına yapılan müdahaleler nedeniyle işlevini yitiren akarsu sistemlerini doğa temelli çözümlerle yeniden işlevsel hale getirmektir. Bu tez çalışması kapsamında öncelikle çalışma alanının doğal ve kültürel peyzaj özellikleri analiz edilmiştir. İlk aşamada ekosistem hizmetleri, hem peyzaj fonksiyonları hem de arazi örtüsü kapasitelerine göre belirlenerek ayrı ayrı haritalandırılmış, ardından bu iki yaklaşım birleştirilerek bütünleşik ekosistem hizmetleri haritası oluşturulmuştur. İkinci aşamada baskın arazi örtüleri (orman, tarım ve yerleşim) haritalandırılmış ve bütünleşik ekosistem hizmetleri haritası ile entegre edilmiştir. Böylece peyzaj onarımı gerektiren alanlar ortaya konmuştur. Elde edilen bulgular, orman alanlarının yüksek düzeyde ekosistem hizmeti kapasitesine sahip olduğunu; buna karşılık tarım ve yerleşim alanlarında bu kapasitenin düşük seviyelerde kaldığını göstermektedir. Bu doğrultuda düşük ve orta düzey ekosistem hizmetine sahip alanlar önceliklendirilmiş; orman, tarım ve yerleşim arazi örtüsüne özgü peyzaj onarım önerileri strateji ve alan düzeyinde, peyzaj karakter tipleri odağında değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, ekosistem hizmetlerinin arazi örtüsü ile birlikte ele alınmasının akarsu havzalarında sürdürülebilir, yerel ve doğa temelli müdahale yaklaşımlarının geliştirilmesine olanak sunduğunu göstermektedir. Elde edilen bulgular hem akademik literatüre katkı sağlamakta hem de kurumlar, yöneticiler ve karar vericiler için örnek bir model sunmaktadır.