Câbir B. Zeyd ve İbâziyye içindeki rolü

Bu çalışmada, İbâzîler tarafından mezhebin fikri müessisi olarak kabul edilen Câbir b. Zeyd'in hayatı ve fırka içindeki rolü ele alınmıştır. Arap âleminde Câbir b. Zeyd hakkında çok az sayıda müstakil çalışmalar vardır. Ülkemizde ise doğrudan Câbir b. Zeyd'i konu alan müstakil bir çalışma yoktur. Tezimizin amacı Câbir b. Zeyd'in hayatı, ilmi kişiliği ve fırka içerisindeki rolünü ortaya koymaktır. Tezimiz giriş, iki bölüm ve sonuçtan oluşmaktadır. "Câbir b. Zeyd" adını taşıyan tezimizin birinci bölümünde, Cabir'in hayatı ve ilmi kişiliği ele alındı. Bu bağlamda, Câbir b. Zeydi'n doğumu, nesebi ve kişisel özellikleri üzerinde duruldu. İlmi şahsiyetini ortaya koyabilmek için, ilmî kişiliği, hocaları, talebeleri ve eserleri hakkında bilgi verildi. İbâzî kaynaklara bakıldığında, Cabir b. Zeyd İslam ilimlerinin tek bir alanında mütehassıs bir bilgin olmaktan ziyade tefsir, hadis, fıkıh ve kelam alanlarında temayüz eden çok yönlü bir bilgindir. İbâzî kaynaklara dayanılarak, Cabir b. Zeyd'in Bedir ehlinden yetmiş kişi ile görüştüğü ve onlardan ders aldığı belirtildi. Bu bölümde İslam'ın erken dönemlerinde telif edilen ilk kaynaklardan sayılan Câbir b. Zeyd'in Divân adlı eseri ve Divan üzerine yapılan çalışmalar hakkında bilgi verildi. Câbir b. Zeyd'in ilmi mirasıyla alakalı yapılan çalışmalar araştırıldı. İkinci Bölüm, Câbir b. Zeyd'in fırka içerisindeki rolüne ayrılmıştır. Bu bölümde öncelikle, Cabir'in sosyal hayatı ve Emevî idaresiyle olan münasebeti irdelenmiştir. Cabir b. Zeyd'in İbâziyye ile olan ilişkisi Sünni ve İbâzî kaynaklarda farklı şekilde ele alınmaktadır. Bazı sünni kaynaklar Cabir b. Zeyd'in İbâziyye ile olan ilişkisini inkâr ederken İbâzî kaynaklar onu fırkanın fikri müessisi olarak ele almaktadır. Bu bölümde konuyla ilgili ileri sürülen süpekülasyonlar sünni ve İbâzî kaynaklar üzerinden değerlendirilmiştir. Cabir b. Zeyd ile ilgili tartışmalarda yeri geldikçe mektuplarına da yer verilmiştir. Sonuç kısmında Cabir b. Zeyd ve onun fırka içindeki rolü hakkında İbâzî ve sünni kaynaklar tarafından verilen bilgilerin genel bir değerlendirmesi yapılmıştır.