El-Muhtasar fî Tefsîri'l-Kur'âni'l-Kerîm adlı eserin tefsir usûlü açısından incelenmesi

Bu çalışma مركز تفسير للدراسات القرآنية (Tefsir Araştırmaları Merkezi)'ne bağlı bir heyet tarafından telif edilen el-Muhtasar fi Tefsir'il-Kur'âni'l-Kerîm adlı eserin, tefsir usulü ve Kur'ân ilimleri açısından değerlendirilmesini içermektedir. İcmalî tefsir formatında hazırlanan eserin girişinde, iki sayfalık kısa bir mukaddime yer almaktadır. Söz konusu mukaddimede eserin telif sebebine, eserde riâyet edilecek prensiplere ve genel olarak eserin özelliklerine yer verilmiştir. Belirtilen prensiplere eser boyunca genel olarak riâyet edildiği müşahede edilmiştir. Söz konusu eserde rivâyet metodu olarak âyetlerin tefsirinde Kur'ân, hadis, sebeb-i nüzûl ve nadiren israilî rivâyetlere başvurulduğu ve genellikle açıklayıcı rivâyetin metinine ve kaynağına yer verilmediği müşahede edilmiştir. Dirâyet metodu olarak eserde dil bilimsel detay ve terimlere yer verilmese de âyetlerin tefsirinde nahiv, sarf ve belagat ilimlerinde yer alan kuralların gözetilerek manaya yansıtıldığı görülmektedir. Fıkhî olarak müelliflerin özellikle ahkâm âyetlerinde kanaatlerini belirtmekten geri durmadıkları ancak belli bir mezhebin usulü ve bütünlüğü içerisinde olmadıkları veya varsa da bunun esere yansıtılmadığı söylenebilir. Genel olarak inanca dair olan özelde ise müteşabih âyetlerin Selefî görüşler çerçevesinde tefsir edildiği ve zaman zaman diğer mezheplere reddiye hükmünde olan açıklamalara yer verildiği görülmektedir. el-Muhtasar'da âyetlerde geçen garîb lafızlar açıklanmakta ve Kur'an'da neshin varlığı ve Kur'an'ın sünnet ile nesh olabileceği kabul edilmektedir. Sahih rivâyet hassasiyetinden dolayı eserde sûrelerin faziletî hakkındaki zayıf veya uydurma rivâyetlere yer verilmediği ve âyetlerin fazileti bağlamında ise sadece bir yerde sahih rivâyete dayanan âyete'l-kürsi hakkındaki fazilete yer verildiği görülmektedir. Yine eserde mübhem lafızların açıklandığı ve çelişkili gibi görünen âyetlerde uzlaştırılmaya gidildiği bu mümkün değilse neshe başvurulduğuna rastlanmaktadır. Ayrıca eserde âyetler arasındaki münasebete sıkça dikkat çekilmekle beraber sureler arasındaki münasebet hakkında herhangi bir açıklamaya rastlanmamıştır. Hülasa el-Muhtasar fi Tefsiri'l-Kur'ani'l-Kerim, rivâyet ağırlıklı olmakla beraber dirâyet metodunun birçok âyette maharetle kullanıldığı tefsirlerdendir. Ayrıca özlü tefsirlerden olmasına rağmen Kur'an ilimlerinin çok sayıda örneğini haiz olan nadir tefsirlerdendir. Hem kısa hem de kolay olmasından ötürü tefsir ilminin başlangıç seviyesinde okunabilecek ideal bir kitaptır.