Çalışan kadınların süper kadın ideali ve çoklu rollerle başa çıkma deneyimleri: Fenomenolojik bir araştırma

Süper kadın ideali; çoklu ve sıklıkla çelişen rolleri (süper anne/eş/çalışan/ev hanımı vs.) bir arada ve güçlükle sürdürmeye çalışan kadınlarla ilişkilidir. Günümüz çalışan kadınından hem evde hem de işte iyi olması, hem geleneksel kadınsı rollerde hem de eril rollerde mükemmelleşerek hepsini yapması ve hepsinde iyi olması beklenmektedir. Ayrıca kadınlardan hem becerikli, hamarat, ideal bir ev hanımı ve iyi bir anne hem de işyerinde başarılı, kendine güvenen, bağımsız bir kariyer kadını olmaları beklenirken aynı zamanda bakımlı, fit ve güzel olmaları da istenmektedir. Dolayısıyla süper kadın ideali; ebeveynler, aile, iş arkadaşları, çalışanlar ve genel olarak toplumun algılanan ve açık beklentileri ile kadınların kendilerine yerleştirdikleri beklentilerden oluşmaktadır. Söz konusu kültürel beklentilere ek olarak çalışan kadınlar birinci vardiyalarının ardından kendilerini bekleyen ikinci bir vardiya ile karşılaşmakta, ev işleri ve çocuk bakımında sorumlulukların büyük bir çoğunluğunu üstlenmektedirler. Bu bağlamda kadınların her iki vardiyayı nasıl dengede tutacakları birçok çalışmaya konu olmuştur. Ancak kadınların çoklu rol taleplerine karşı hem annelik ve kariyeri dengede tutma hem de kültürel beklentileri karşılama konusunda üzerinde durulması gereken, bu iki vardiyayla mücadelelerini oluşturan üçüncü vardiyadır ve bu vardiya hakkında henüz çok az şey bilinmektedir. Buradan hareketle bu çalışmanın temel amacı Türk toplumunda kadınlara yönelik kültürel idealler ve beklentiler ile toplumda kadın olmaya ve çoklu rollere ilişkin deneyimlerini görünür kılmak, bu deneyimlerden çıkardıkları anlamlar ile süper kadın idealine yönelik bakış açılarını betimlemek ve bunlara ilişkin başa çıkma stratejilerini belirleyerek alan yazındaki boşluğu doldurmaktır. Bu amaç doğrultusunda Türk toplumunda kadın olmaya ilişkin algıları, süper kadın idealine bakış açıları ve başa çıkma yöntemlerini sorgulayarak, tümevarımsal çıkarımda bulunulmuştur. Bu bağlamda nitel araştırmanın veri oluşturma ve analiz teknikleri ve nitel bir araştırma yöntemi olan fenomenolojik tasarım benimsenmiştir. Nitel araştırma kapsamında amaçlı örnekleme yöntemlerinden ölçüt örnekleme ve maksimum çeşitlilik örneklemesi kullanılmıştır. Araştırma iki aşamadan oluşmaktadır. İlk aşamada Aksaray ve Bursa'da çalışan 971 kadına uygulanan Süper kadın ölçeği (SKÖ) ve Öz-Roller Envanteri (ÖRE) ile elde edilen skorlara göre kadınlar süper kadın idealini "reddeden", "onaylayan" ve "belirsiz" şeklinde üç gruba ayrılmıştır. İkinci aşamada ise gönüllü olan 50 kadın ile yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Yapılan görüşmelerin tematik içerik analizi MAXQDA 18 nitel araştırma programı kullanılarak yapılmıştır. Elde edilen bulgulara göre; kadınların evlilik öncesi/sonrası ve annelik sonrası deneyimlerine bakıldığında gittikçe artan çoklu rol talepleri ve sorumlulukları bulunmaktadır. Bunların yanı sıra kadınlar "iyi anne, iyi eş, iyi evlat, iyi çalışan, iyi gelin, iyi arkadaş vs." olma beklentileri ile de karşılaşmaktadır. Söz konusu beklentilerin tamamı "hem geleneksel hem modern kadın beklentileri: süper kadın olma" beklentisini ortaya çıkarmaktadır. Bu kültürel beklenti ve ideallere karşı kadınların bireysel idealleri, bireysel tercihleri ve süper kadın idealine yönelik bakış açıları 3 grupta ele alınmaktadır: (1) süper kadın idealini onaylayanlar için "ulaşmak istedikleri bir hayal"; (2) süper kadın idealini reddedenler için toplumun, medyanın ve erkeklerin bir "dayatması" ve "gerçekçi olmayan, imkansız bir ideal" (3) "belirsiz" durumda olanlar için ise farkında olmadan içselleştirdikleri ve zorunluluklarının getirdiği "kalıp yargılar ve toplumsal bir gerçeklik" şeklindedir. Ayrıca bu üç bakış açısından hareketle kadınların kültürel idealler ve çoklu rollerle başa çıkabilmeleri için stratejiler belirlenmiştir. Buna göre; süper kadın idealine bağlı olan ve "onaylayan" kadınlar çoklu rol taleplerinin ve kültürel beklentilerin hepsini bir arada sürdürmeye yönelik stratejiler kullanmaktadırlar. "Reddedenler" sınır koyma, seçim yapma, dengeleme ve mücadele etmeye yönelik stratejiler uygulamaktadır. "Belirsiz" kalanlar ise bilinçli bir strateji uygulamaktan ziyade süper kadın ideali ile başa çıkamayarak sendrom, depresyon ve tükenmişlik yaşamaktadırlar. Elde edilen bulgular dikkate alınarak tezin sonuç bölümünde kadınlardan gelen öneriler incelenmiş ve gelecekte yapılacak akademik çalışmalara yönelik önerilerde bulunulmuştur. Öncelikle bu çalışmada kadının eviçi ve çalışan rollerinin yanı sıra kadın kimliğinin anne ve eş rolünden sonra kendisine yüklemiş olduğu geleneksel roller incelenmiştir. Buna göre çalışmada Türk kültürüne uyarlanmış olarak eklenen "geleneksel roller", gelecekte yapılacak olan çalışmalarda kullanılabilir. Ayrıca bu çalışmada süper kadın rolü için katkıda bulunan bağlamsal faktörler, eklenen geleneksel roller ve başa çıkma yöntemleri kullanılarak bir ölçüm aracı geliştirilebilir. Söz konusu ölçüm aracı, bu çalışmada incelenen kadın deneyimlerinin yanı sıra erkek deneyimlerini incelemek için de kullanılabilir. Bunun yanı sıra gelecek çalışmalarda süper kadın ideali kavramına ilişkin farklı sosyo-demografik, etnik ve dini gruplardaki kadınların deneyimleri de incelenebilir.