The concept of truth (ḥaqq) in the thought of Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır

Post-truth (Hakikat sonrası) zamanlarda, hakikat teorileri tek başına tutarlı ve ebedi bir hakikatin temelini sağlamaz, dolayısıyla dini bir perspektiften hakikat, Mutlak Hakk'in anlaşılmasını sağlar. Buna ek olarak bir Müslüman bakış açısının sağladığı şey, hak ve hakikat ile güvenli bir bağlantı sağlayan peygamberlik kavramıdır. Osmanlı'nın fikrî/felsefi yönü bugüne kadar ağırlıklı olarak göz ardı edildiğinden, bu çalışma hakikat kavramını son dönem Osmanlı alimi Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'ın perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Elmalılı'nın Kur'an tefsiri, Hak Dini Kur'an Dili ve Metâlib ve Mezâhib'e yazdığı önsöz gibi eserlerinin metin analizinden yararlanılarak Elmalılı'nin "Hak/hakikat nedir?", ontolojisi ve epistemoloji sistematik olarak verilmiştir. Hak kelimesinin literal olarak varlık ve mutabakat anlamına geldiği gerçeğinden hareketle, Elmalılı'nin bakış açısında hakikat kavramı, onun epistemolojisi kadar ontolojisiyle de bağlantılı olarak analiz edilmiştir. Elmalılı ontolojik olarak bütün varlığı Kendinde Zorunlu Varlık ve başka bir varlıktan dolayı zorunlu varlık olarak ikiye ayırır. Böylece kendinde Zorunlu Varlık dışındaki tüm varlıklar, hakiki varlıklarını Kendinde Zorunlu Varlık'tan alırlar. Görünen varlıklar, görünmeyen varlıklar ve çoğunlukla Allah için nedensellik yoluyla çıkarım yapılabilen işaretler/şahitlerdir. Epistemolojik olarak hakikat, zihin ile dış dünya arasındaki mutabakatdır. Bu yazışma, insanın hiçbir rolü olmaksızın sadece Allah tarafından yaratılmaktadır. Aynı şey vahiy aldıklarında peygamberler için de geçerlidir. Vahiy onların kalplerinde/akıllarında, ahlâkî hakikatin kaynağı olan kesin ve nesnel bir bilgi olarak yaratılır. Bu bulgular, epistemolojik olduğu kadar etik hakikat için de temel bir metafizik temeli göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Hak/hakikat, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, Varlık, Bilgi