Geographic information system in urban planning: An aplication on site selection for potential housing development areas within the Metropolitan Municipality of İzmir

XI ÖZET Bilgisayar, planlamaya ilk kes 1950'li yılların sonunda, bilgisayar kullanımının daha bilimsel ve rasyonel bir planlama yaklaşımını destekleyeceği inancıyla girdi. Bilgisayarın planlamada, kullanımına yönelik ilk çabalar 1960'larda yerel yönetimler için entegre bilgi sistemleri ve büyük ölçekli kent modellerinin geliştirilmesi ile başladı. Bu cabalar bilgisayarların, çekim modelleri gibi erişilebilirliğe dayanan modellere uyarlanması ile devam etti. Tüm bu çabalar bu dönemlerde oldukça kısıtlı çerçevede kaldı. 1960'larda başlayarak günümüze kadar giderek artan bir oranda planlama disiplininde uygulama alanı bulan bilgisayarın kullanımına yönelik olarak dört ana tema ortaya konulabilir; 1- En önemli gelişme, bilgisayara dayalı bilgi sistemlerinin ve özellikle coğrafi bilgi sistemlerinin geliştirilmesidir. 2- Verilerin ve bilginin görselleştirilmesine yönelik daha çok bilgisayar yazılım ve donanım teknolojisindeki gelişmeler. 3- Bilgisayar teknolojisindeki gelişmelere paralel olarak, diğer bir gelişme alanı uzman sistemlerdir. Uzman sistemler, farklı koşullar altında geliştirilebilecek stratejiler öneren sistemlerdir. Ancak, şehir planlama problemlerinin, çok sayıda demişken içermesi ve karmaşıklığı nedeni ile bu tip sistemlerin uygulama alanı henüz çok kısıtlıdır. 4- Bilgisayarın, planlamada kullanımına yönelik son alan artık gelenekselleşmiş bir yaklaşım olan kestirim bir başka deyiş ile, tahminleme çalışmalarıdır. Gerçekte yukarıda belirtilen bu dört tema arasındaki ayrım çok kesin delildir. Çünkü planlama eylemi, çoğu kez bu dört temayı ' da içermektedir. Bu çalışma dört temadan biri olan coğrafi bilgiXII sistemlerinin kent planlama' da kullanımlarını incelemektedir. Hemen hemen her kent planlama eyleminin mekansal bir boyutu içermektedir. Bu yönü ile mekansal verileri bir başka deyişle coğrafi konum ile ilişkili verilerin imlenmesini içermeyen bir bilgi sistemini düşünmek çok güçtür. Coğrafi bilgi sistemleri sunduğu olanaklar ile kent planlama için büyük bir potansiyele sahiptir. Coğrafi bilgi sistemlerinin, farklı disiplinler ve farklı amaçlar için bir çok tanımı geliştirilebilir. Bu çalışma çerçevesinde coğrafi bilgi sistemleri şu şekilde t anı mi anmış tır; Coğrafi bilgi sistemleri, ortak bir koordinat sistemine bağlı olarak, büyük miktardaki mekansal verinin saklanmasü, işlenmesi ve analizi fonksiyonlarını içeren bilgisayara dayalı sistemlerdir. Bu çalışmada coğrafi bilgi sistemlerinin kent planlamada karşılaşılan, mekansal problemlerin çözümünde kullanımı inceni erimektedir. Sık olarak karşılaşılan problemlerden bir tanesi, belirli bir arazi kullanım biçimi için uygun arazilerin saptanmasıdır. özellikle hızlı bir kentsel büyümenin gözlendiği yerleşmelerde, kentsel gelişme alanlarının rasyonel biçimde kullanımı, çok kısıtlı olan kaynaklar karşısında önem kazanmaktadır. Bu nedenle kaynakların ve gelişme üzerinde etkili olan verilerin sağlıklı bir biçimde toplanması ve analizi son derece önemlidir. Gelişmekte olan ülkelerde, kentsel büyümenin çok zor denetlenebildiği ve yönlendirilebildi^i koşullarda coğrafi bilgi sistemlerinin kantitatif analizler için analitik bir araç olarak kullanımı kaynakların yönetimi açısından büyük önem taşımaktadır. Çünkü gelişmenin istenmeyen bir biçimde gerçekleşmesi geri dönülemiyecek sonuçları da beraberinde getirmektedir. Coğrafi bilgi sistemleri, yer seçimine ilişkin mekansal sorunların çözümünde etkili bir araç olarak görülmektedir.XIII Bu çalışma yedi bölümden oluşmaktadır. ilk bölümde coğrafi bilgi sistemleri üç ana başlık altında incelenmektedir, ilk olarak coğrafi bilgi sistemlerinin ortaya çıkışı ve planlama disiplinine girimi kısaca aktarılmaktadır. Daha sonra bu sistemlerin kavramsal tanımı yapılarak, kentsel bilgi sistemleri içindeki rolü irdelenmektedir. İkinci bölümde, ağırlıklı olarak kentsel bilgi sistemleri ve coğrafi bilgi sistemleri arasındaki ilişki incelenmekte ve coğrafi bilgi sistemlerinin kent planlama organisazyonu içindeki rolü ve bu sistemlerin kent organisazyonu ile bütünleştirilmesine yönelik genel metodolojik çerçeve sunulmaktadır. üçüncü bölümde coğrafi bilgi sistemlerinin kent planlamadaki uygulamasına ilişkin temel ilkeler aktarılmaktadır, ilk olarak coğrafi bilgi sistemlerinin kent planlama için fonksiyonları genel olarak incelenmiştir. Daha sonra coğrafi bilgi sistemlerinin temel ökelerinden biri olan veri-tabanı yönetim sistemleri tanımlanarak, bunun ile ilişkili olarak coğrafi bilgi sistemlerinde kullanılan veri yapıları incelenmektedir. Dördüncü bölümde, gelişmekte olan ve gelişmiş ülkelerdeki coğrafi bilgi sistemlerinin uygulanmasına ilişkin deneyimler aktarılmaktadır. Beşinci bölümde konut gelişme alanlarının saptanmasına yönelik olarak, yer seçim süreci ve bu süreç içinde kullanılabilecek yöntemler aktarılmaktadır. Altıncı bölüm coğrafi bilgi sistemi kullanılarak gerçekleştirilen örnek çalışmayı içermektedir.XIV Çalışmanın amacı İzmir Metropolitan Belediyesi sınırları içinde potansiyel konut gelişme alanlarının saptanmasına yönelik bir çözüm geliştirmektir. Bu bölümde ilk olarak örnek çalışma özelinde, kullanılan metodoloji aktarılmaktadır. Daha sonra analizin gerçekleştirilmesinde kullanılan PC ARC/INFO yazılımının bu tıp bir çalışma için fonksiyonlar i tanımlanmıştır. Bunu izleyerek, bu yazılım özelinde, mekansal analizlerde izlenen yöntem aktarılmaktadır. Daha sonra, çalışma alanına ilişkin veriler ve alanda gözlenen sorunlar incelenmektedir. Son olarak, potansiyel konut alanlarının saptanmasına yönelik olarak yapılan analizin yöntemi ve bulguları aktarılmaktadır. Yedinci bölümde, coğrafi bilgi sistemlerinin kent planlamada karşılaşılan sorunların çözümlenmesinde yardımcı bir araç olarak kullanımına ilişkin genel bir çervece çizilerek, örnek çalışmadan elde edilen bulgular irdelenmektedir.