Güneydoğu Anadolu Projesi ve bölgesel gelişme

Türkiye'nin bölgesel gelişme eğilimleri incelendiğinde, Cumhuriyet'in kuruluşundan bu yana tanımlanan temel hedefin, makro ekonomik çerçevede maksimum büyüme eğiliminin sergilenmesi olduğu gözlemlenmiş bulunmaktadır (Dinler, 2001; Tekeli, 2008). Dolayısıyla, 1960 planlı dönem başlangıcından günümüze dek bölgesel ölçekte gözlenen en büyük sorunlardan biri olan 'bölgeler arası gelişmişlik farkı' veya 'bölgeler arası dengesiz gelişme eğilimi' ile karşı karşıya kalınmıştır (Dinler, 2001; Tekeli, 2008; Erkut, 1991). Söz konusu soruna çözüm üretme kaygısı ile ileri sürülmüş bulunan diğer sorun tanımlarından birisi ise; ''Türkiye'de diğer bölgelere kıyasla ekonomik gelişmişlik bakımından geri kalmış bölgelerin varlığı'' şeklindedir. Bu bağlamda, 'ekonomik gelişmişlik açısından görece geri kalmış olan söz konusu bölgelerde, ekonomik gelişmenin başlatılması ve söz konusu bölgeler için ekonomik gelişmişlik parametrelerinde ülke ortalaması düzeyinin yakalanması' şeklindeki çözümsel girişimler ortaya konulmuş bulunmaktadır. Tüm bu bağlamlardan hareketle, tez çalışmasının ilk bölümü olan 'Giriş' bölümünde, temel araştırma sorusunun ne olduğu, çalışmanın temel amaç ve hedeflerinin neler olduğu, ilgili amaç ve hedefler doğrultusunda nasıl bir yöntem çerçevesinin benimsendiği ve ilgili metodolojik çerçeve üzerinden ne tür verilerin kullanıldığı özetlenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümü olan 'Bölgesel Gelişme ve Ekonomik Büyüme: Literatür Özeti' bölümünde ise, 'bölgesel gelişme' ve 'ekonomik büyüme' kavramlarına yönelik olarak ortaya konulan çeşitli çalışmaların ileri sürdüğü tanımlamalar ve söz konusu kavramlara yönelik geliştirilmiş olan teorik çerçeveler tartışılmıştır. Teorik çerçeve ve değerlendirmelerinin ışığında ise, 'bölgesel gelişme' ve 'ekonomik büyüme' kavramlarının bir bütün olarak hangi teorik çerçeveler kapsamında nasıl tanımlandığı ve ilgili kavramsal çerçevelerin genel olarak ne tür değişkenler üzerinden ölçüldüğü, karşılaştırmalı olarak, ortaya konulmuştur. Çalışmanın üçüncü bölümü olan 'GAP ve Gelişme Süreçleri' bölümünde ilk olarak, Güneydoğu Anadolu Projesi'nin başlatılmasından önceki (1979 yılı öncesi) temel süreçleri gözler önüne seren 'GAP tarihçesi' özetle ortaya konulmuştur. İlgili bölümde ikinci olarak ise, GAP'nin başlatıldıktan sonraki süreçlerin her biri özelindeki temel hedef ve stratejiler ortaya konulmuştur. Daha sonra ise, Proje'nin başlangıç yılı itibariyle deneyimlediği değişim ve dönüşümler, sürecin bütününün tanımlanmasına yönelik olarak, ortaya konulmuş bulunmaktadır. Söz konusu sürecin, 1979 yılında başlatılan Güneydoğu Sulama ve Enerji Altyapılarını Geliştirme Projesi'nin hangi aşamalarda ne şekilde değiştiği ve günümüz itibariyle kaç farklı aşamadan geçtiği ele alınmıştır. İlgili bölüm içerisinde son olarak ise, söz konusu her bir değişim ya da dönüşüm aşamasının diğerlerinden ayrışan ve benzeşen yönleri bir bütün halinde irdelenerek ortaya konulmuştur. Böylelikle sırasıyla; 'GAP Sulama ve Enerji Altyapılarını Geliştirme Projesi (1979-1989)', 'GAP Master Planı (1989-2005)', 'GAP Bölge Kalkınma Planı (2002-2010)' ve 'GAP Eylem Planı (2008-2012)' çerçevelerinin her biri özelinde, ileri sürülen temel hedefler ve stratejiler itibariyle, ne tür 'bölgesel gelişme ve ekonomik büyüme' teorik yaklaşımlarına işaret edildiği, karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır. Çalışmanın dördüncü bölümü olan 'GAP ve Analizler' bölümünde ilkin, her bir GAP gelişim süreci kapsamında ileri sürülen temel hedeflerin gerçekleşme düzeyi bulguları, ileri sürülen performans göstergeleri üzerinden araştırılmış ve ortaya konulmuştur. Söz konusu bölümde ikinci olarak ise, bölgesel gelişme ve ekonomik büyüme kavramlarının ölçülmesine yönelik olarak ortaya konulmuş olan temel değişkenler üzerinden, ilgili süreçler itibariyle (1979-2012) Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ndeki değişimler analiz edilmiştir. Böylelikle, çalışmanın 'Sonuç ve Değerlendirme' bölümünde detayları ile birlikte belirtildiği üzere, gerek her bir GAP gelişim süreci itibariyle ileri sürülen temel hedeflerin gerçekleşme düzeyi araştırması ile, gerekse de Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde, ilgili süreç içerisinde (1979-2012), sosyo ekonomik gelişmişlik eğilimin ne düzeyde etkilendiğinin ölçümlendiği temel değişkenler ile; GAP'nin, Bölge'deki sosyo-ekonomik gelişme eğilimlerine olan etkisi incelenmiş bulunmaktadır. Söz konusu tüm incelemeler ışığında toplamda dört temel düzlem üzerinden yapılan araştırmanın ilk ayağında, 'her bir GAP sürecinin birbirinden farklı dört adet bölgesel gelişme teorisi üzerinden irdelenmesi ve ilgili tüm süreçlerin bütüncül bir çerçevede tanımlanması' amaçlanmıştır. Bu doğrultuda ilkin GAP süreçleri, bütüncül bir çerçevede, ekonomik davranış birimleri ölçeğine (firma, birey, örgüt) inmeyen ve sektörel büyüme eğilimleri üzerinden ekonomik büyüme ve bölgesel gelişmeyi açıklayan teorik yaklaşımlar olan 'ekonomik temel teorisi ve gelişme aşamaları teorisi' çerçeveleri ile başlamış olup, sürecin ilerleyen bölümlerinde ağırlıklı olarak ise, 'büyüme kutupları teorisi' ve ilgili çerçevenin sosyal çatışma parametrelerinin de ele alındığı gelişmiş versiyonu olan 'merkez-çeper teorisi' çerçevelerine benzerlik gösterdiği görülmüştür. İlgili tespitler, ilgili her bir süreç kapsamında ileri sürülen temel strateji ve hedeflerin birer söylemsel veri alınmasından hareketle, 'söylem analizi' yöntemi üzerinden ortaya konulmuştur. Öte yandan, GAP süreçlerinin bütüncül bir süreç tanımının yapılması noktasında ise, başlangıç ve hedef yılı itibariyle birbiri içine geçmiş dört farklı süreci kapsayan ve her bir sürecin, kendisinden öncekinin gelişmiş bir devamı niteliğinde olan ve gittikçe kentsel ölçekteki kaygıların görece daha yoğun bir şekilde ön plana çıktığı bütüncül bir süreç tanımı ortaya konulabilmektedir. İlgili araştırma düzlemlerinden ikincisi olan her bir GAP süreci kapsamında ileri sürülen temel hedeflerin gerçekleşme oranları irdelemesinde ilkin, GAP Eylem Planı öncesindeki süreçlerde, sulama projelerinin enerji projelerine kıyasla yavaş ilerleyen yapısı dikkatleri çekmektedir. İlgili süreçler kapsamında ekonomik gelişmenin sağlanmasına dönük hedeflerin ortalama % 49.95 oranında, altyapı gelişimine yönelik hedeflerin ise ortalama % 51.56 düzeyinde gerçekleştirilebildiği görülmüştür. Öte yandan, GAP Eylem Planı sonrasındaki süreçte ise, sosyal gelişim eksenindeki hedeflerin ortalama % 72.16, altyapı gelişimi eksenindeki hedeflerin ortalama % 79.53 ve 'kurumsal altyapının gelişimi eksenindeki hedeflerin % 100 (kalkınma ajanslarının kurulmasına yönelik hedefler) oranında gerçekleştirildiği görülmektedir. Burada, GAP Eylem Planı süreci itibariyle ortaya konulan temel altyapı gelişimi hedeflerinin gerçekleşme yüzdeleri değerlendirmesinde, önceki dönemlerde gözlenen trendin sulama projelerinin lehine döndüğü görülmektedir. Kurumsal kapasite gelişimine yönelik hedeflerin gerçekleşme düzeylerinin ise, salt kalkınma ajanslarının kurulumu üzerinden yapılması yanıltıcı olacaktır. Bu konuda ayrı bir detaylı araştırmanın ortaya konulması faydalı olacaktır. Son olarak, GAP Eylem Planı süreci itibariyle ortaya konulan temel hedeflerden ekonomik gelişimin sağlanmasına yönelik olanların gerçekleşme yüzdeleri, ilgili hedeflerin niteliksel yapısı dolayısıyla, oran cinsinden ifade edilememiştir (bknz. Çizelge 4.6.). Araştırma düzlemlerinin üçüncüsü olan 'nüfus', 'gelir düzeyi' ve 'işgücü verileri' temel parametreleri üzerinden bölgesel ve kentsel ölçeklerdeki değerlendirmelerin yapılması sonucunda genel olarak Şanlıurfa ve Gaziantep illerinin olumlu eğilimler sergilediği, diğer illerin ise genel itibariyle olumsuz olarak nitelendirilebilecek olan dalgalı eğilimler sergilediği görülmüştür. Bölgesel veriler incelendiğinde ise, 1980-1990 yılları arasında bölgesel ölçekteki yıllık ortalama nüfus artış yüzdesinin, % 2.52 ile Türkiye ortalamasının (% 2.62) gerisinde kaldığı görülmüştür. Öte yandan, 1990-2000 yılları arasında ise, % 2.76 yıllık nüfus artış hızı ile Bölge, Türkiye ortalamasının (%2.0) üzerinde bir eğilim göstermiştir. 2007-2012 dönemi içerisinde ise, adrese dayalı nüfus kayıt sistemi (ADNKS) verilerine göre, Bölge nüfusunun Türkiye nüfusuna oranı % 9.80'den % 10.52'ye yükselmiştir. 1987-2001 yılları arasındaki sürece işaret eden Bölgesel 'gelir düzeyi' verileri incelemesinde ise, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'ne ait Gayri Saf Bölgesel Katma Değer (GSBH) değeri, Türkiye toplam Gayri Safi Yurt İçi Hasılası (GSYH) değerinin % 4.9'unu oluştururken (1987'de), 2001 yılında aynı oran % 5.1'e yükselmiştir. İlave olarak, 2008 yılında ortaya konulan bölgesel gayri safi katma değerin, ülke toplamına oranı % 4.4 iken, aynı oranın 2011 yılında % 5.0'a yükseldiği görülmektedir. Son olarak, temel işgücü verilerine yönelik incelemelerde, 1990-2000 yılları arasında Bölge istihdam oranının % 18.4 gibi oldukça yüksek bir oranda düşüş sergilediği gözlenmiştir. 2000 ve 2010 yılları arasındaki işsizlik oranının ise, % 12.2'den % 12.08'e düştüğü ve ilgili dönem içerisindeki ilgili işsizlik oranlarının aynı zamanda Türkiye ortalamaları olan sırasıyla % 6.5 ve % 11.9 oranlarının üzerinde olduğu görülmektedir. Son olarak, 2008 ve 2012 yıllarına yönelik olarak, Bölge'deki istihdam oranlarının sırasıyla % 29.13 ve % 32.53 değerleriyle, ilgili yıllar (2008-2012) itibariyle Türkiye'deki istihdam oranları olan sırasıyla % 41.7 ve % 45.4 değerlerinin oldukça gerisinde ilerledikleri anlaşılmıştır. Çalışmanın son düzlemi olan 'sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralamalarında' Türkiye illeri sıralamalarına kıyasla Bölge illerinin geride duran yapısı, sırasıyla 1996, 2003 ve 2012 yıllarında Devlet Planlama Teşkilatı (DPT) tarafından yayınlanan çalışmaların üçünde de dikkatleri çekmiş bulunmaktadır. İlgili çalışmalar sonucunda ortaya konulan bulgulara referansla, 1996 yılından 2003 yılına doğru Gaziantep hariç, tüm Bölge illerinde sosyo ekonomik gelişmişlik sıralamasında ciddi gerilemeler olduğu görülmektedir. İlave olarak, 2003 ve 2012 yılları arasındaki sosyo ekonomik gelişmişlik sıralaması gözleminde ise, istisnasız tüm Bölge illerinin sıralamalarının gerilediği görülmektedir. Sonuç olarak, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde sosyo-ekonomik gelişmenin başlatılması ve sürdürülmesi adına ortaya konulan Güneydoğu Anadolu Projesi (GAP), gerek teorik çerçeve sorgulamalarında gerekse de temel hedeflerin gerçekleşme düzeyi bulgularına referansla tutarlı ve başarılı sayılabilecek bir eğilim sergilemiştir denebilir, ancak öte yandan, ilgili tüm süreçler kapsamında ortaya konulan gelişmelerin Bölge'nin deneyimleyegeldiği üç temel problem olan 'nüfus kaybı', 'düşük gelir düzeyi' ve 'istihdam olanaklarının yetersizliği' bağlamlarında pek de iç açıcı gelişmelerin, Bölge özelinde, kaydedilememiş olduğu açıkça belirtilebilmektedir ki, ilgili yargı, DPT'nin üç farklı dönemde yayınladığı sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması çalışmasında ortaya konulan sonuçlar üzerinden de desteklenebilecek bir niteliğe sahip olmuştur.