II. Abdülhamid döneminde Osmanlı ordusunu ıslah için gelen yabancı müşavirler

XIX. yüzyılın son çeyreği Osmanlı Devleti açısından, siyasî, askerî, iktisadî ve sosyal alanda büyük değişim ve dönüşümlerin yaşandığı bir dönemi içinde barındırır. Askeri eğitim alanında farklı bir tarz benimsenmiş, o ana kadar Fransız talimnameleri ve eğitimcilerinden -kısmen de olsa İngilizlerden- yararlanılır iken, Sultan II. Abdülhamid 1878'de imzalanan Berlin Antlaşmasından sonra yönünü Almanya'ya çevirerek, Almanya'dan askerî alanda destek sağlamak amacıyla müşavir getirme yoluna gitmiştir. Bunu yapmaktaki amacı, Fransa'ya ve İngiltere'ye bağımlı olunmadığını uluslararası dengeleri de dikkate alarak Almanya ile siyasî, askerî ve diplomatik ilişkileri düzenlemek olduğunu göstermek istemiştir. Askeri ilişkiler bir süre sonra her iki ülkenin siyasi ve iktisadi alandaki münasebetlerine önemli ölçüde yön vermiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşından mağlup çıkan Osmanlı ordusunu yeniden düzenlemek, teknik ve taktik bakımdan dönemin ihtiyaçlarına cevap verebilecek bir sistemi kurmak için Almanya'dan askeri uzmanlar davet edilmiştir. Özellikle Gazi Osman Paşa'nın Seraskerliği döneminde bu ilişkiler yeni bir boyuta taşınmıştır. II. Abdülhamit döneminde askeri ıslah konusunda Almanya'dan ilk heyet 1882 yılında Türkiye'ye gelmiş lakin bu heyete göre ordunun yeniden yapılanmasında amaçlanan değişikliğin gerçekleştirilmesine Sultan II. Abdülhamid'in her konuya tedbirli, kuşkulu yaklaşmasından ve –belki de aşırı ihtiyatkarlığından- kendilerini dolaylı olarak engellemesi yüzünden başarı sağlanamamıştır. Alman askeri müşavirler Osmanlı Devleti'nde cereyan eden olayları kendi ülkelerine rapor etme şartı ile gönderilmişlerdi. O sebepten ötürü Alman arşivlerinde bu dönem ile ilgili evraklara ulaşmak mümkündür. Lakin bizim tezimizde Türkçe'ye çevirilen kaynaklardan ve Başbakanlık Osmanlı Arşivi verilerinden yararlanılmış; Alman Arşivleri konusu eksik kalmıştır. Osmanlı ordusunu ıslah etmek üzere Almanya'dan gelen kişiler; Otto von Kaehler, Kamphovener, von Hob,Binbaşı Herr Dogser Mikof, Colmar von der Goltz, Deniz Binbaşı Starcke, Steffen, Grumbckow, Kalaus von Hofe, Ferik Hauser Paşa, Süvari Kıdemli Yüzbaşı Hausschild Bey, Süvari Yüzbaşı von Rüdgisch, Binbaşı von Ditfurth, Topçu Binbaşı İmhoff, İstihkam Binbaşı Auler, Lehisman Paşa, Binbaşı Havşilet Bey. Osmanlı Devleti yetkilileri de Osmanlı ordusunda müşavir olarak görev yapanların zaman zaman raporlar sunmalarını istemiştir; zaman içinde rapor vermek istemeyen Alman eğitimcilerin görevlerine son verdikleri görülmektedir. Bu müşavirler ilk başta reorganizasyon için gelmiş gibi görünseler de kısmen kendi tutumları kısmen de bulunmuş oldukları şartların getirdikleri sonuçlar doğrultusunda, Alman silah firmalarının Türkiye temsilcisi gibi gayret sarf etmişlerdir. Büyük üretim kapasitesine ulaşmış silah firmalarına Osmanlı Devleti'nin yüklü siparişler vererek, Alman ekonomisine katkı sağlamasında önemli roller üstlenmişlerdir. Sadece ateşli ağır ve hafif silahlar satmakla kalmamışlar; ilginçtir Başbakanlık Osmanlı arşivindeki belgeler incelendiğinde Süvari Birliklerinin ıslahı için gelen Von Hobe'nin Almanya'dan at alımı konusunda Osmanlı ordusu yetkililerini iknaya çalıştığı da tespit edilmiştir. Konu ile ilgili daha önceden yapılmış çalışmalar incelenmiş, Türkçe'ye çevrilmiş olan yabancı kaynaklara bakılmış, askeri ıslah için gelen Alman müşavirlerin reorganizasyondan öte amaçlar hedefledikleri görülmüştür. Çalışmamızda bu müşavirler tek bir başlık altında toplanmış ve bunlarla ilgili yapılmış araştırmalardan tespit edilen bilgilerle arşiv belgeleri bir arada değerlendirilmeye gayret edilmiştir. Bu çalışmayı yapmaktaki maksadımız, II. Abdülhamit döneminde Osmanlı ülkesine gelen Alman askeri uzmanların ne için geldikleri/getirildikleri ve ne yaptıkları sorularına cevap aramaktır. Görünürde Sultan II. Abdülhamid bu müşavirleri Osmanlı Ordusu'nu ıslah için davet etmiş, lakin olaylar o şekilde gelişmemiş, davet edilen uzmanlar İstanbul'a geldikten bir süre sonra kıpırdayamayacak hale getirilmiştir. Islah için gelen Alman müşavirler XIX.yüzyıl ortamına uygun Osmanlı ordusunu ıslah etmek yerine kendi şahsi çıkarlarını iyileştirecek kimi hamlelere yeltenmişler; Osmanlı ülkesindeki kaos ortamından yararlanarak gelişmeleri kimi zaman Almanya, kimi zaman da kendi çıkarları doğrultusunda kullanmışlardır. Bu gayretlerinin sonunda Osmanlı ordusuna Almanya'dan yüklü miktarda silah aldırmışlar, Sultan II. Abdülhamit'in ilerleyen saltanatı boyunca Almanya için elde edilecek imtiyazların temelini atmışlar ve Osmanlı ordu kadrolarında kendileri dışında diğer farklı devletlerin uzmanlarının istihdam edilmesine mümkün mertebe engel olmaya çalışmışlardır.