II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e hatıralarda Ermeni sorunu

Bu çalısma II. Mesrutiyet Dönemi'nde yasanan Türk Ermeni iliskilerine dönemin aydınlarının ne yönden yaklastıklarını, bu kisilerin yazdıkları hatıralarından (anı) hareketle ortaya koymak amacındadır. Hatıralar ve hayat hikâyeleri (otobiyografiler) tarihçiler açısından önemli bilgiler içermektedirler. Bu tür eserler kisisel olduklarından ötürü özneldir ve objektif tarihçilik açısından bazı tehlikeleri tasımaktadırlar. Ancak her seye ragmen hatıralar; geçmisin karanlık noktalarını aydınlatma ve bilinmeyen ayrıntıları meydana çıkarma konusunda modern tarih yazıcılıgı açısından önemli kaynaklar olarak görülmektedir. Osmanlı mparatorlugu açısından milliyetçilik ideolojisinin en yıkıcı düzeyde yasandıgı dönem II. Mesrutiyet dönemidir. II. Mesrutiyet, yine milliyetçiligin etkileriyle ortaya çıkan Ermeni Sorunu'nun da derinlestigi bir dönem olmustur. Birinci Dünya Savası'nda Osmanlı Hükümeti'nce kararlastırılan Ermeni tehciri yasandıgı andan itibaren dillendirilmeye baslanmıs ve Birinci Dünya Savası boyunca ve savas sonrası en fazla konusulan konulardan biri olmustur. Tehcir ve uygulanması esnasında yasanan olaylar savasın bitmesiyle birlikte özellikle ttihatçılar aleyhine kullanılan temel propaganda malzemelerinden biri olmustur. Dönemin anı yazarlarından, ttihatçı ve ttihatçılara yakınlıgıyla bilinen kimileri Ermeni tehciri konusunda sorumluluklarının bulunmadıgını ve Ermenilerin savas döneminde isyan ve ihanet etmelerinden dolayı, tehcir edildiklerini anlatmaya çalısırken; özellikle ttihat ve Terakki'ye muhalif olan kisiler, anılarında Ermeni tehcirini ttihatçılara karsı en önemli kozlardan biri olarak kullanmaktaydılar. Döneme ait anılarını kaleme alan neredeyse tüm yazarlar, I.Dünya Savası içinde yasanmıs olan Ermeni tehcirine az ya da çok deginmisleridir; bu da tehcirin ne denli önemli bir mesele olarak görüldügünün bir göstergesi olmustur.