İlhanlılar döneminde Doğu Anadolu şehirleri

XIII. yüzyılın ilk çeyreğinde başlayan Moğolların bütün dünyaya hâkim olma idealinin tabii bir sonucu olarak 1260'ta tamamlanan büyük göçü müteakip İran'ın batısı, Azerbaycan ve Doğu Anadolu bölgesinde ortaya çıkan İlhanlılar, bahse konu yüzyılda sadece Anadolu da değil bugün Ortadoğu adıyla anılan bölgenin büyük bir kesiminde de önemli ölçüde etkili olmuş siyasi teşekküllerden birisidir. Araştırmanın konusu olan "İlhanlılar Döneminde Doğu Anadolu Şehirleri" adlı çalışmanın birinci bölümünde Çingiz Han ve Moğollar hakkında bilgi verildikten sonra Moğol- Harezmşah mücadelesi, Ögedey Kağan'ın emrinde Çormahan Noyan ve Baycu Noyan'ın Anadolu'ya gönderilmesi ve İlhanlıların Anadolu bölgesindeki hakimiyeti ele alınacaktır. İkinci bölümde ise İlhanlı Devletinin Doğu Anadolu bölgesinde ele geçirmiş olduğu şehirler hakkında geniş bilgiler vermeye çalıştık. Tebriz başkent olmak üzere 1256 yılında Hülegü tarafından kurulan İlhanlı Devleti İran, Kafkaslar, Azerbaycan ve Anadolu'nun bazı bölgelerine egemen olmuştur. Doğu Anadolu'ya da hakim olan İlhanlılar, bu coğrafyanın önemli şehirlerinden olan Ahlat, Aladağ, Iğdır, Erzincan, Erzurum, Muş, Van, Bitlis, Hakkari, Kars'ı ele geçirdiği gibi bölgenin demografik yapısının değişmesinde de etkili olmuşlardı. Bahse konu dönemde Asya'dan gelerek buraya yerleşen Türk boyları sayesinde nüfusu hızla arttığı gibi bölge daha fazla Türk nüfusuna kavuşmuştur. Bu durum aynı zamanda Türklerin İslam dinini kabul etmeden önceki inanç, adet ve geleneklerinin de bölgeye taşınmasına imkan sağlamıştır. Ticari, iktisadi, kültür ve sanat bakımından sahip olduğu imkanlar sebebiyle Doğu Anadolu Bölgesi, İslam'ın ve Türklüğün en önemli beldeleri arasında yer almıştır. XIII. yüzyıldan itibaren bu bölgede hakimiyet kurmuş olan İlhanlılar, burada birçok eser bırakmışlardır. Hakim oldukları şehirlerde bilhassa Ahlat, Erzurum, Erzincan, Kars, Muş gibi şehirlerde İlhanlılara ait medreseler, kümbetler, köprüler, mezar taşları gibi mimari eserleri görmekteyiz. Şehrin bu özelliklere sahip olmasında İlhanlıların bölgeye yönelik faaliyetlerinin büyük katkısı olduğu anlaşılmaktadır. Bunlardan çoğu çeşitli nedenlerle günümüze kadar gelememiş olsa da buralarda İlhanlı kalıntılarını bulmak mümkündür. Bu bağlamda üçüncü bölümde şehirlerin siyasi, sosyal ve kültür yapısı söz konusu edilmektedir. Anahtar Kelimeler: İlhanlılar, şehirler, Doğu Anadolu.