İnsan hakları ve demokrasi kavramlarının ilköğretim sosyal bilgiler müfredatındaki yeri

Türkiye'de II. Meşrutiyetten Günümüze Kadar Uygulanmış Olan İlköğretim Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarında İnsan Hakları ve Demokrasi Kavramlarının Yeri ve Önemi isimli bu araştırmada, II. Meşrutiyetten günümüze kadar yayımlanmış olan ilkokul, ortaokul ve ilköğretim okulu sosyal bilgiler programları müfredatlarındaki insan hakları ve demokrasi kavramlarının taşıdığı ilkeler ve bu kavramların müfredatlardaki konumu ile alakalı gelişim süreci kronolojik olarak incelenmiştir. Bu nedenle çalışmada, tarama modeli içinde yer alan tarihsel yöntem kullanılmıştır. Araştırmada tarihsel yöntem kullanıldığından veri kaynakları, 1908'den günümüze kadar yayımlanmış olan konu ile ilgili yazılı müfredatlar ve materyallerdir.Araştırmamızda, II. Meşrutiyet dönemine ait 1329 (1913) programı; TBMM hükümeti dönemine ait 1338 (1922) programı; Cumhuriyet dönemine ait 1340 (1924), 1926, 1936, 1948, 1962, 1968 ilkokul müfredat programları, 1938, 1949, 1970-1971 tarihli ortaokul müfredat programları; 1981 tarihli Ortaokul T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük müfredat programı; 1985 tarihli Ortaokul Milli Tarih müfredat programı; 1992 tarihli Ortaokul Vatandaşlık Bilgileri Öğretim müfredat programı; 1998 tarihli İlköğretim Sosyal Bilgiler ile Vatandaşlık ve İnsan Hakları eğitimi müfredat programları incelenmiştir.Araştırma sonucunda ulaşılan sonuçları özetleyecek olursak:1329 (1913) tarihli Mekatib-i İbtidaiyye ders müfredatı (ilkokulların ders müfredatı) çok önemli olup içerisinde demokrasi ve insan haklarıyla ilgili ilkeler bulunan ilk müfredat olup bu müfredatın etkisi Cumhuriyet yıllarında da devam etmiştir. 1338 (1922) tarihli ilk, orta tedrisat mektepleri müfredat programı bir ara program olup, TBMM hükümeti döneminde yayımlanması nedeniyle geçiş döneminin eğitim anlayışını gözler önüne sermektedir. Ara program olmasına rağmen insan hakları ve demokrasi kavramlarına programda yer verilmektedir.Sosyal bilgiler kapsamına giren tarih ve vatandaşlık derslerinde II. Meşrutiyet'ten günümüze kadar yayımlanmış tüm ilkokul müfredat programlarında insan hakları ve demokrasi kavramlarına gerektiği kadar yer verilmiştir. Sosyal bilgiler kapsamına giren ve vatandaş eğitimine yönelik Vatandaşlık Bilgisi dersi değişik adlar altında ilkokul ve ilköğretim programlarında yer almasına rağmen insan hakları ve demokrasi kavramlarına yer vermekten ilkesel olarak vazgeçmemiştir.Araştırma sonucunda insan hakları ve demokrasiyle ilgili yayımlanan müfredatların, dönemlerinin ideolojik yaklaşımlarının etkisi altında kaldığı anlaşılmaktadır. İnsan hakları ve demokrasi kavramlarının, müfredatlarda disiplinler arası desene uygun olarak hazırlandığı anlaşılmakla birlikte genelde tek disiplin anlayışının hâkim olduğu tespit edilmiştir. İlk yayımlanan Sosyal bilgiler müfredat programlarında yer alan insan hakları ve demokrasi kavramlarının aktarılmasında daha çok teorik bilgilerin sunuş yöntemiyle; kronolojik olarak günümüze yakın ilköğretim sosyal bilgiler müfredatında ise bu konuların daha çok uygulama içeren yöntemlerle öğrenciye aktarıldığı ortaya çıkmaktadır. 1980'li yıllardan itibaren müfredat programları bağımsız olarak ve derslere göre yayımlanmaya başlanmıştır. Burada müfredat programlarında yer alan insan hakları ve demokrasi kavramları içeriksel ve ilkesel olarak farklı dersler altında verilmeye başlanmıştır. Bu dönemde müfredatlarda görülen en önemli yenilik, Atatürkçülük konularına verilen önem ve ağırlığın artmasıdır.1997-1998 yılında sekiz yıllık zorunlu ilköğretim uygulamasına geçişten sonra yayımlanmış olan İlköğretim Sosyal Bilgiler müfredat programı, birçok yönden eksikliklerle doludur. Ülkemizdeki gerek eğitim olanaklarının, gerek ekonomik ve gerekse toplumsal olanakların bu zorunlu eğitime geçişte yeterli olmaması, bu eksiklikleri bir kat daha arttırmıştır. Özellikle eğitim olanaklarının kısıtlı olduğu, ekonomik şartların yetersiz olduğu ülkemizin birçok kesiminde altyapıyı sağlam temellere oturtmadan eğitim ve öğretime getirilen bu yenilik, toplumsal olarak tepki çekmiştir. Bu yeniliğin uygulayıcıya zorunluluk getirmesi, araştırmamızın konusu olan demokrasi kavramıyla çelişmektedir. Uygulayıcıya zorunluluk getirmesine rağmen içeriksel olarak ilköğretim sosyal bilgiler müfredatında insan hakları ve demokrasi kavramlarının gerek ilkesel ve gerekse uygulama açısından en kapsamlı bir şekilde ele alındığı gözlemlenmiştir.İlköğretim sosyal bilgiler müfredatlarının tamamında insan hakları ve demokrasi konularına içeriksel olarak yer verilmiştir; fakat ilkesel olarak müfredatlarda değişiklikler göze çarpmaktadır. Bu değişiklikler insan hakları ve demokrasi kavramlarının önemini daha da arttırmıştır. Bu kavramlar, öğrencinin günlük hayatta bu kavramları daha çok, nasıl ve ne şekilde kullanacağı baz alınarak aktarılmalıdır. Böyle bir metot, öğrenci veya öğrenen üzerinde oldukça kalıcı etki bırakacaktır. Teorik bilginin uygulanmadıktan sonra pek bir şey ifade etmediği günümüz dünyasında, insan hakları ve demokrasi kavramları özellikle yarının büyükleri çocuklarımıza daha çok, onların hâkim ve etkin olduğu yöntemler kullanılarak aktarılmalıdır.Anahtar Kelimeler: Sosyal Bilgiler, İlköğretim, Demokrasi, İnsan Hakları