İyonküre e-bölgesi dinamo akımının jeomanyetik alanın günlük değişimi üzerindeki etkisi

Yerin manyetik alanının günlük değişimi, uzun süreden beri bilim insanlarının dikkatini çeken konulardan biridir. İyonkürenin keşfiyle birlikte, bu değişiminin kaynağının iyonkürenin E-bölgesindeki dinamo akımı olduğu düşünülmüş. Birçok bilim insanı, teorik olarak yerin manyetik alanındaki değişimin dinamo akımından kaynaklandığını göstermiştir. Güneş aktivitesinin sakin günlerindeki jeomanyetik alanın günlük değişimi üzerinde çalışılan önemli konulardan biridir. Bu çalışmada E-bölgesinde oluşan elektrik akımı ile jeomanyetik alanın günlük değişimi arasındaki ilişki nümerik olarak araştırılmıştır. E-bölgesi dinamo akımının oluşturduğu akım yoğunlukları ve bu akımların yeryüzünde oluşturdukları manyetik alanın matematiksel ifadeleri çıkarıldı. Hesaplamalar için gerekli olan parametreler International Reference Ionosphere modelinden elde edilerek; oluşan manyetik alanın nümerik değerleri hesaplandı. Hesaplanan bu değerler, Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü'nde ölçülen yerin manyetik alan değerleri ile karşılaştırıldı. Gündüz saatlerindeki yerin manyetik alanındaki değişim ile E-bölgesi dinamo akımının oluşturduğu manyetik alanın değişimi arasında benzerlikler olduğu görüldü. Özellikle Güneş'in sakin günleri için, gündüz saatlerinde jeomanyetik alanın doğu-batı bileşenindeki değişimin, iyonküre E-bölgesinin dinamo akımından kaynaklandığı gözlenmiştir. E-bölgesi dinamo akımının oluşturduğu manyetik alan, gece saatlerinde hemen hemen sıfırdır. Gündüz saatlerindeki en büyük değer ise, güneş lekesi sayısının maksimum olduğu 21 Haziranda 47.90 nT olarak hesaplandı. Jeomanyetik alandaki en büyük günlük değişim, güneş lekeleri sayısının maksimum olduğu 21 Haziran'da 72 nT olarak ölçülmüştür. İyonküredeki elektron üretiminin ana kaynağı olan Güneş'in bir yılda Dünya'yı en uzun süre etkilediği günün 21 Haziran olması bu iki maksimum değerin aynı günde olmasının nedeni olabilir.