Kadı sicillerine göre Trabzon'da Ermeniler (1655-1672)

Fatih Sultan Mehmed'in 1461 Trabzon fethiyle ilk kez Müslüman idaresiyle tanışan Trabzon Ermenileri, Osmanlı yönetim sisteminin belirlediği idarî, malî ve hukukî statüleriyle eyalet sınırları içinde yaşamaya devam etmiştir. XVII. yüzyılda Osmanlı devlet merkezinde yaşanan olumsuz değişimlerden bizzat etkilenen Trabzon'daki Ermeniler diğer şehir halkı ile birlikte yeni bir sosyal-ekonomik düzene girmeye başlamıştır. Ermenilerin günlük hayata dair karşılaştıkları her türlü problem için başvurdukları Kadı Mahkemeleri, dönem hakkında bilgiler sunarken Osmanlıların Ermeni cemaatine hukukta verdiği yeri de göstermektedir. Ermenilere ait şahıs, aile, miras, eşya, ticaret, vergi ve diğer anlaşmazlıklarla ilgili ortaya çıkan davalar Osmanlı hukuk kaideleri ölçüt alınarak yürütülmüştür. Trabzon'da yaşayan Ermenilerin yüzeysel ve derinsel faaliyetleri şehrin din, dil, nüfus, yerleşim ve Müslüman-gayrimüslim ilişkiler tarihini çeşitlendirmiştir. Gerçekten de Ermeniler, bir Osmanlı reayası olarak kendini Trabzon mahkemesinde hukuken ifade edebilmiş ve diğer Hristiyan nüfus içinden sıyrılarak Ermeniceyi, Ermeni kiliselerini, kilise merkezli oluşturulan Ermeni yerleşimlerini, Ermeni kültürünü, Ermeni yer ve şahıs adlarını Trabzon'a miras olarak bırakmıştır.