Kamu özel işbirliği: TİGEM modeli

Bir kamu hizmetinin gördürülme usulü olan Kamu Özel İşbirliği (KÖİ) modeli antik çağlarda dahi çeşitli şekillerde bulunmaktaydı. Daha sonraki dönemlerde gelişmiş bir şekilde İngiltere'de başlamıştır. Zamanla daha çok yaygınlaşan model diğer Avrupa ülkelerine, Türkiye'ye ve tüm dünyaya yayılmıştır. 1990'lı yıllardan itibaren Türkiye'de de yaygın olarak uygulanmaya başlamıştır, ancak daha da geliştirilmeye muhtaçtır. Kullanıldığı ülkelerde farklı türlerde görülmekte ve isimlerle de anılmaktadır. Örneğin; kamu özel işbirliği, kamu özel ortaklığı, kamu özel anlaşmaları gibi çeşitli tanımları olduğu gibi isim olarak da çeşitli adlarda kullanılmıştır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de KÖİ modelini açıklayarak kamusal mal ve hizmet üretiminin avantaj ve dezavantajlarının neler olduğunun anlaşılabilmesi ve alternatif yöntemlerin ortaya konulabilmesi ve Türkiye'de devlet tarımında ilk KÖİ modeli uygulayan kuruluşlardan olan Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) uygulamasının durum analizi yapılarak, kamu özel işbirliği modelinin devlet tarımında kullanılışının olumlu ve olumsuz yönleri ortaya konulduktan sonra, konu ile ilgili çeşitli önerilerin ortaya konulmasıdır. Çalışmada kamu özel işbirliği modelini kavramsal olarak geniş çaplı anlatılmış, tarihçesi, tarih sahnesine çıkışı ve gelişimi açıklanmıştır. Tanımsal olarak tek bir genel geçer tanımı bulunmadığı için, literatürde olduğu gibi, kamu özel işbirliğinin çeşitli görüşlere ve uygulama yerlerine göre tanımlarına yer verilmiştir. Türkiye'deki uygulama şekillerine ve hukuki alt yapısına değinildikten sonra, dünya uygulamalarından bazı örneklere yer verilmiştir. Gelişmiş ülkelerden bazılarındaki KÖİ uygulama şekilleri araştırılmıştır. Türkiye'de KÖİ uygulamasının TİGEM modeli örneği analiz edilmiştir. Önce, Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü (TİGEM) hakkında bilgilendirme yapılmış, tarihçe, amaç, hukuki temeli ve işletmeleri ile ilgili paylaşım yapılmıştır. Sonra TİGEM'in kamu özel işbirliği uygulamaları, bunların anlaşmalarının uygulama şekilleri, puanlama sistemi, ihale yapılış şekilleri ile kamu özel işbirliği modeli çerçevesinde olmayıp, kiraya verilen işletmelerle ilgili araştırmalar yapılmıştır. Kamu özel işbirliği ve TİGEM'in kamu özel işbirliği ile iştirak olarak verdiği ve kamu özel işbirliği modeli dışındaki usullerle kiraya verdiği işletmelerle ilgili tablo ve grafikler yoluyla analizler yapılmıştır. Çalışmada elde edilen bulgular sonucunda TİGEM'de hem işletmeler daha fazla zarar ederek teşekkül daha fazla zarara uğramasın düşüncesi ve bazı işletmelerin yapısal sorunlarından dolayı verimli olarak çalışamadığı görülmüştür. Maliyetlerin işletme bütçesinin üstünde kalması gibi nedenlerle tasfiye edilmesi ve ana statüde belirtilen amaçlar ve faaliyetler doğrultusunda kullandırmak şartıyla 30 yıllığına (uzun süreli) ve bazıları da KÖİ çerçevesinde olmak üzere kiraya verilmiştir. Böylece, TİGEM kiralamaya söz konusu işletmeler zarardan kurtularak gelir elde etmiştir. Kısaca, özel sektör ve devletin farklı sebeplerden ötürü giremediği veya girmek istemediği alanlarda kamu özel işbirliği formülü bir yöntem olabilmektedir. Bu noktada da anlaşmanın büyük bir dikkat ve titizlikle yapılması gerekmektedir. Anahtar Kelimeler: Kamu Özel İşbirliği, TİGEM, İdari Sözleşmeler, Kamu Hizmeti