Kamusal alanda muhalif beden

Kamusal alan, kent yaşamında önemli bir toplumsal birliktelik ve kolektif üretim zemini olma özelliği taşır. Kent yaşamında toplumsallığın taşıyıcı rolünü üstlenir. Bu bakımdan tarihsel süreçte kamusal alanın dönüşümüne dair yapılan okumalar, kentin sosyal yaşayışına dair bilgileri aktarır. Bu tez çalışması kapsamında hem bir kaynakça hem de bir uygulama alanı olarak görülen kamusal alan, kentli bireylerin 'muhalif' tutumlarıyla uğradığı dönüşümler bağlamında ele alınmıştır. Bu çalışma kapsamında kurgulanan 'muhalif beden' kavramı Bakhtin'in "karnaval", Deleuze ve Guattari'nin "organsız beden", Lefebvre'nin "toplumsal mekan üretimi" ve Debord'un "çıplak kent" çalışmaları üzerine inşa edilmiş olup, hem mimarlık ve sanat disiplinleri içerisinde hem de kent yaşamında karşılığı aranmıştır. 'Muhalif beden' bu çalışma içerisinde; gerek tarih boyunca sosyal, ekonomik, politik sebeplerle kamusal alanla ilişkileri zedelenen gerekse modern kentin rasyonel işleyişinde kamusal alanla ilişki kuramayan bedenlerin muhalif ve aktif bir özne olarak kent yaşamında varlığını gösterdiği ve yeni ilişkiler kurduğu durumları işaret eder. Bu yeni ilişki biçimi, mekan ve beden, üreten ve üretilen, özne ve nesne arasındaki sınır çizgilerinin kaybolduğu, temelinde sürekli bir karşılaşma, etkileşim, üretimin olduğu deneyimler yaratır. Bu deneyimler kent yaşamında ritüel, şenlik veya toplumsal hareketlerde gözle görülür bir hal alır. 'Muhalif beden' pratiklerinin kent tarihiyle eş zamanlı olduğu söylenebilir. Katılımcı demokrasinin zemini Antik Yunan kamusal alanı (agora) dahi kadınlara ve kölelere kapalıdır. Öyle ki, tarihin çeşitli dönemlerinde kadın veya erkek, köle veya özgür olmak kamusal alana katılmak ya da dışlanmak anlamına gelir. Bu yüzdendir ki, kamusal alanda yer almayan bedenlerin ürettiği 'muhalif' eylemler tarihin her döneminde ortaya çıkmıştır. Endüstri devrimi, kentlerin büyümesi ve nüfusunun artması, hız kavramının kente girmesi ise kamusal alan ve beden ilişkisini yeni bir boyuta evirmiştir. 18. yüzyılda ortaya çıkan, 19.yüzyılda hız kazanan endüstrileşme ve modernleşme süreçlerinin sonucunda kamusal alanın insan bedeniyle girdiği dolaysız dönüşümün kapıları kapanmış ve kamusal alanlar kent otoritelerinin planlamaları ekseninde hızlı dönüşümler geçirmiştir. Kentlilerin adapte olmakta zorlandığı bu dönüşümler, kentli bireylerin hem birbirleriyle hem de kent ile ilişki kurmakta zorlanmasına sebep olmuştur. Bu ilişkinin sorunlu yanlarını araştıran mimarlık disiplini ve diğer disiplinler, bu alanda hem teorik hem de pratik çalışmalar sunmuştur. Bu çalışmalar ile kamusal alana yaklaşım, statik mekanda izleyici bedenin oluşturduğu görsel deneyim yerine, karşılıklı beden mekan iletişimi üzerinden oluşan zengin mekansal deneyim ortamının arayışına dönüşmüştür. Kentli bireyi bilinçli, üretici ve diğer kentlilerle etkileşim içerisinde bir 'muhalif beden'e dönüştüren bazı projeler bu tez kapsamında örneklenmiştir. Gezi Parkı Olayları tez bütününde konu edilen 'muhalif beden' kavramı için, kent yaşayışında doğaçlama bir ilerleyiş ile ortaya çıkması ve mekanı dönüştürücü gücü ile İstanbul'u ve diğer pek çok kenti etkisi altına alması anlamında önemli bir örnek olarak görülmüştür. Mekan ve beden ilişkisinde yarattığı açılımlar bağlamında tartışılan Gezi Parkı Olayları; kamusal alanda geleneksel sınırların ortadan kalktığı, bedensel kavrayışın arttığı, kentlilerin kolektif üretimleri ile oluşan yeni mekansallıklar ortaya koymuştur. Bu üretimler, sosyal yaşamda bireylere fiziksel olarak paylaştıkları kamusal alanın sahip olduğu farklı potansiyelleri görmeleri için olanaklar sunmuştur. Kamusal alan, beden ile kurduğu iletişim ile yeni tanımlar kazanmıştır. 'Muhalif beden' bu yeni mekansallığın üretiminde, kent otoritelerinden önce gelen, belirleyici faktör olarak ortaya çıkmıştır. Bu kısa süreli fakat güçlü kentsel deneyimlerin, kamusal alan üzerinde yarattığı kurgularla kentsel yaşama yön veren mimarlık disiplini için oldukça değerli bir kaynakça olduğu düşünülmüştür.