Kirmânî'nin Burhân-ı Temânu' konusundaki görüşleri

Burhân-ı temânu' konusu, kelâmın ilk dönemlerinden itibaren işlenen ve tartışılan bir konu olmuştur. Enbiyâ Sûresi 22. âyetin kaynaklık etmiş olduğu bu delil, Allah'ın birliğine ve ondan başka yaratıcının olmadığına işaret etmiştir. Bu âyetin delâleti konusunda kelâm âlimleri arasında tartışmalar meydana gelmiş; bazıları bu âyetin Allah'ın tek olduğuna kat'î olarak delâlet ettiğini, bazıları da iknâî olarak delâlet ettiğini iddia etmişlerdir. Âlimler bu iddialarını; âyetin hangi kesime hitap ettiği, lafzın delâletinin ibâre ya da işaret yoluyla mı olduğu, burhânî veya iknâî olup olmadığı konularında farklı farklı görüşler beyân ederek açıklamışlardır. Eğer Allah ile birlikte başka yaratıcılar bulunsaydı âlemin düzeni gerçekten bozulur muydu; yoksa böyle bir durumda âlem hiç meydana gelmez miydi gibi sorulara da cevap aramak suretiyle burhân-ı temânu' konusunu detaylı olarak incelemişler, bu konudaki görüşlerini ve delillerini ortaya koymaya çalışmışlardır. Bu çalışmada öncelikle kavramsal çerçeveden özetle bahsedilmiş ve Abdüllatîf el-Kirmânî'nin hayatına, yaşadığı dönemin ilmî ve siyâsî durumuna değinilmiştir. Çalışmamıza konu olan bu âlimin, Taftâzânî'yi bu konuda şiddetle eleştirmesi ve onu küfre nisbet etmesi; onun hayatını, ilmî birikim elde ettiği coğrafyayı incelememizi gerekli kılmıştır. Zira onun bu eleştirisinden sonra; bu konuda, âlimler arasındaki tartışmalar alevlenerek devam etmiştir. İkinci bölümde burhân-ı temânu' konusunda görüş beyân edip; Kirmânî'nin eleştirileri sonrası başlayan polemiklere dahil olan tüm âlimlerin görüşlerine yer verilmiş; bu görüşler, burhân-ı temânu' delilini kabul edip etmeyenler olarak sınıflandırılmıştır. Bu sınıflandırmanın ardından Kirmânî'nin eserinde bu konuyu ele alışı ve bu konudaki görüşleri zikredilmiştir. Üçüncü bölümde ise burhân-ı temânu' konusunda Taftâzânî'ye reddiye olarak telif ettiği; yazma eser halinde bulunan risâlenin, Arapça metni ve tercümesine yer verilmiştir. Tevfîk Allah'tandır.