Konut ve ev kavramlarının karşılaştırmalı analizi

Ill ÖZET İnsanın fiziksel, sosyal ya da psikolojik anlamdaki tüm mekansal etkinliklerinin ve dolayısıyla da dünyadaki yaşam biçiminin adı olan barınma/ikamet eyleminin 'bütün anlamda' anlaşılması ve açıklanması başlı başına büyük bir sorun iken, bu temel sorunla doğrudan ilişkili, mimarlar, tasarımcılar gibi profesyonel gruplar olarak bizler, kavramın boyutlarını ve içerdiği ilişkileri çoğunlukla parçalı bir biçimde kavrayabilmekteyiz. Özellikle 'rasyonel düşünce' işleyişi çerçevesinde, hemen her uzmanlık alam, barınma/ikamet konusunu kendi bulunduğu noktadan bakarak açıklarken, bütünün doğasının ve anlamının kaybedilme tehlikesi yaşanmaktadır. Nitekim, kişisel barınma eyleminin fiziksel boyutu olan 'konut'un, barınma eyleminin kendisini tümden açıklayan bir kavram olarak görülmesi, ele alınması ve dolayısıyla da sorunun özellikle fiziksel, 'görünür' ve nesnel boyutları ile değerlendirilmesi; barınma/ikamet sorununun, konut sorununa indirgenmesi, önemli bir rahatsızlık olarak görülmüş ve tez çalışmasının temel çıkış noktasını oluşturmuştur. Bu noktadan itibaren, barınma eyleminin fiziksel ve nesnel boyutlarım temsil eden 'konut' ile ardındaki karmaşık psikolojik süreçleri, sosyal ilişkileri ve davranışsal, deneyimsel boyutları temsil eden 'ev' kavramının, farklı doğalara ve anlamlara sahip olduğunun ortaya konmasının, kişisel barınma eyleminin doğasının bütünde anlaşılmasına yönelik bir fayda oluşturacağı düşünülmüştür. Konut ve ev farklı kavramlardır. Her ikisinin farklı boyutları ve değerlerinden söz edilebilirken, aynı zamanda da aralarında bütünleyici bir ilişkinin varlığı söz konusudur. Kavramların doğalarını ayırt edebilmenin, aralarındaki farklılıkları ve aynı zamanda ilişkileri ortaya koymanın bir yolu, sabit parametreler belirleyip, 'konut'u ve 'ev'i bu parametrelerle ilişkilendirerek açıklamaktır. Bu suretle, belirlenen 'x' parametresine göre konutun ve evin içerdikleri anlamların, değerlerin veya mekanizmaların değişmesi ve kavramların açıklanması beklenmektedir.IV Bu yöntemle yaklaşıldığında, sabit bir kıyas noktası olarak belirlenen 'zaman* ya da 'süreç' parametresi ile 'konut' ve 'ev' kavramlarının ilişkileri, üç farklı açıdan ortaya konmaktadır. Birincisinde, 'zaman' kavramı genel anlamlarıyla konut ve ev ile ilişkilendirilmekte; ve sonuçta konut için 'doğrusal' zamanın, ev için ise hem 'doğrusal' ve hem de 'döngüsel' zamanın varlığından söz edilebilmekte; konutun 'fiziksel', 'kullanışsal' ve 'ekonomik' süreçleri varolurken, evin doğrusal zaman içinde, 'süreklilik', 'tanıdıklık' 'yere bağlanma' vb. mekanizmalarla ilişkilendiği ortaya çıkmaktadır, ikinci olarak, kavramlar, yine 'zaman' parametresi kapsamında, 'oluşum süreçleri' açısından karşılaştırıldıklarında, konutun bir ürün olduğu ve üretiminin daha nesnel ve tanımlı süreçleri ifade ettiği görülmektedir. Evin oluşum sürecinin ise, 'kendine mal etme', 'kişileştirme', 'dönüştürme' gibi mekanizmaları içerdiği ve tümüyle bir 'işlem' olduğu saptanmıştır. Üçüncü olarak ise, 'zaman' parametresi, 'tarihsel süreci' ele alarak yorumlanmakta, buna göre de konut biçimlerinin veya mekan organizasyonlarının, farklı barınma modellerine bağlı olarak, 'zamana göre değişken' bir doğasının olduğu; 'ev deneyimi'nin ise insan yapısında varolan evrensel bir nitelik olarak 'zaman aşın' bir doğaya sahip olduğu ortaya çıkmaktadır. 'Mekan' kavramı, bir parametre olarak yorumlandığında ise, konut ve evin farklı 'mekansal biçimleri' temsil ettikleri görülmüştür. Konut mekanı, barınma eylemine bir ön hazırlık olarak, 'geometrik mekan' modunda tasarlanan, tahmini değerleri ve ilişkileri içeren kavramsal bir yapı olurken; evsel mekanın, duyularla, hislerle 'içeriden' deneylenen ve kavranan bir 'yaşam mekanı'; zamanla kurulan bağlar sonucu antlarla ve katılımlarla oluşan 'yer'lerin bütünü olduğu görülmektedir. Bu anlamda, konut mekanı daha 'nesnel ve nötr' bir yapıda; ev ise 'öznel/kullanıcı anlamlarım içeren ve gerçek' bir mekan olarak karşımıza çıkmaktadır. Diğer yandan konut ve ev mekanları, 'işlevsellikleri açısından değerlendirildiklerinde, konut mekanı üzerinden işlevlerin 'pratik ve görünür' boyutlarının okunduğu, oysa 'evsel mekan'ın yaşamsal değerleri ve kullanıcı anlamları içermesinden dolayı daha gizli ve derin olan 'sembolik işlevleri' öne çıkardığı görülmektedir.'Konut ve 'ev' kavramları, 'kullanıcı' parametresinden karşılaştırıldıklarında da yine farklı mekanizmalar ve değerlerle ilişkilendikleri ortaya çıkmaktadır. Birinci aşamada, genel anlamda 'kullanıcı' kavramını 'konut' ile ilişkilendirdiğimizde, kullanıcının varlığının, konut kavramı içindeki yeri ve rolü barınma modellerine göre değişkenlik göstermekte ve konutun varlığında 'kullanıcı' ancak 'genel bir belirleyici' olmaktadır. Konut, kullanıcısı belirsiz olarak da gelişebilirken, ev için kullanıcı temel ve mutlak bir unsur, 'olmazsa olmaz' bir değerdir. İkinci aşamada ise, 'kullanıcı' parametresi 'kimlik iletişimi' esas alınarak yorumlanmıştır. Konut ve ev, kullanıcı kimliğinin iletişimini sağlayan temel unsurlardır; ancak irdelemeler sonucunda, fiziksel, görünür bir yapı ve ekonomik bir değer olarak konutun daha ziyade 'dışarıya ya da başkalarına' mesajlar vermek üzere kullanıcı tarafından seçilen bir araç olduğu; 'ev'in ise kullanıcısının 'kendi'ni kendine yansıttığı bir ortam olarak, 'kendi' ile iletişimi sağladığı ortaya çıkmıştır. Üçüncü aşamada ise, 'kullanıcı anlamlan' açısından değerlendirilen konutun, toplumsal üretim ilişkilerinden doğan 'ekonomik anlamı' olduğu ortaya çıkarken, evin kullanıcısı için ifade ettiği anlamların daha ziyade öznel ve 'psikolojik' bağlamlı olduğu görülmektedir. Konut ve evin her ikisinin de, insanın sahiplenme gereksinime cevap verdiği, ancak 'mülkiyet'in anlamının farklılaştığı saptanmıştır. 'Boyut' parametresinden bakıldığında ise, kavramlar, hem 'içerik/nitelik'leri hem de 'büyüldük/ölçülendirilebilirlik'leri açısından tartışılmaktadır. İçeriksel anlamda, konutun boyutları 'barınak/fiziksel yapı', 'tasarım nesnesi', 'sosyo-kültürel artifakt', 'kimlik ve statü göstergesi', 'mülkiyet ve ticarî değer', 'barınma eyleminin fiziksel kalıbı' olarak tanımlanabilirken, ev kavramı ise bir 'ilişkiler seti', 'arketip/arketipsel deneyim', 'yaşam mekanı/yer', 'kendi ile iletişim ortamı' olarak değerlendirilebilmektedir. Öte yandan konutun nesnel anlamda 'ölçülebilir' bir doğası vardır, ve işlevler, malzemeler, estetiksel değerler gibi unsurlar, temel anlamda konutun boyutlandınlmasını belirlemektedirler. Oysa evin ölçüsü ve büyüklükleri daha 'tanımsız ve değişken' olmakta; kavram, nesneler düzeyinden, memleket ölçeğine ya da bir zihinsel konuma değin değişik deneyimsel boyutlarda varolabilmektedir.VI Son parametre olarak belirlenen 'söylem' açısından bakıldığında ise, konutu içeren söylemlerin daha ziyade 'akademik ve uzmanlık' alanlarına ait olduğu ve özellikle de 'mimarlık' alanında üretildiği görülmüştür. Yaşama daha fazla ait olan bir kavram olarak evin açıklanışının ise, edebiyat, sinema, resim gibi 'sanatsal' eylemlerin ve söylemlerin içinde yer bulduğu ortaya çıkmaktadır. Bu karşılaştırmalar sonucunda, konutun ve evin, yapısal anlamda farklı kavramlar oldukları, özellikle modern barınma anlayışı çerçevesinde, aralarındaki sınırların daha da belirginleştiği görülmüştür. Bu anlamda tez çalışması, 'konut' ve 'ev' kavramlarım karşılaştırarak açıklarken, barınma eyleminin kavranışındaki nesnel, 'dışarıdan7 ve soyutlanmış yaklaşımların yetersizliğini eleştirmekte; barınma mekanlarının daha bütüncül bir yapı ve bakış açısıyla birlikte 'içeriden' anlaşılmasının gerekliliğini vurgulamaktadır. Bu açıdan yaklaşıldığında, profesyonel anlamda mekanları üretenlerin, 'konut' ve 'ev'in farklı kavramlar olduğunu kavramaları; 'konut'un ardındaki 'ev'in de farkında olmaları gerekmektedir.