Kütahya ili Merkez ilçesindeki savatlı gümüş takılar

ÖZET Süslemecilik insanlık tarihiyle beraber başlar. Kendini, yaşadığı ortamı ve kullandığı eşyayı süslemek insanoğlunun tutkusudur. Maden sanatını süslemeye aktaran ulusumuzun yıllar boyunca kullandığı maden süsleme çeşitlerinden biri de savat tekniğidir. Hazar yöresindeki Türklerle Anadolu'ya gelen savat Van başta olmak üzere bir çok ilimizde yapılmıştır.Kütahya'ya Vanlı bir ustanın gelişiyle yaygınlaşan savat tekniği, şahsın yetiştirdiği birçok usta ile devamlılığını sağlamıştır.Kütahya'da günümüzde 6 savat ustası kalmıştır.Günümüzde Van, Trabzon, Eskişehir, Erzurum illerimizde bu sanatla ilgili çalışmalar yapılmaktadır. Savat ustaları yaptıkları ürünlere kendilerine ait kalem ve desen üsluplarıyla imzalarını atmaktadır. Savatlı bileziklerin özelliği orta kısımlarında yazısı bulunmasıdır. Bazı üniversitelerimizin bünyesinde yer alan takı eğitimi veren programlarda savat tekniği teorik bunlar Gazi Üniversitesi Beypazarı Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Takı Teknolojisi Programı, Marmara Üniversitesi Teknik Bilimler Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Takı Teknolojisi Programı, Dumlupmar Üniversitesi Kütahya Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Takı Teknolojisi Programı ve Mersin Üniversitesi Mersin. Meslek Yüksekokulu Uygulamalı Takı Teknolojisi Programlarıdır. Belirtilen düşüncelerden hareketle planlanan ve yürütülen bu araştırmada ; Kütahya da gümüş takıya uygulanan savat tekniğinin, kullanım alanları ve teknik özelliklerinin incelenerek belgelendirilmesi sağlanmış ve buna bu el sanatının korunması ve yaşatılması açısından önemli olduğu anlaşılmıştır. Geleneksel gümüş takıların süsleme tekniklerinden biri olan savat; ürün üzerinde çelik kalemlerle açılan kanalların içine hazırlanmış olan savat çamurunun ekme yada sürme biçiminde yerleştirilip, ocak ateşine tutularak eriyen savat boşlukları doldurunca soğumaya bırakılıp. Soğuyan savata birkaç tesviye yapılıp gümüşün cilalanmasıyla elde edilir. Araştırmada Kütahya merkez ilçesinde etnografya müzesinde bulunan 7 adet, Kütahya'da özel koleksiyonlarda bulunan 22 adet savat tekniğiyle yapılmış gümüş takı örnekleri değerlendirmeye alınmıştır.Ayrıca Kütahya'da gümüş takıyasavat tekniğini uygulayan 6 gümüş ustası ile görüşülerek savat tekniği ile ilgili bilgiler alınmıştır.Tespit edilen savatlı gümüş takıların fotoğrafları çekilmiştir.Bilgi formları ve çizelgeleri yapılmıştır.Ürünlerin 7 adeti kemer, 5 adeti bileklik ve 17 adeti bileziktir. Savat örneklerinde kullanılan ana gereçler gümüş, kurşun bakır ve kükürttür. Yapım teknikleri dövme, tel- astar, delme, cilalamadır.Birleştirme teknikleri kaynak, perçin, pim ve halkadır. Pim ve halka daha az kullanılmıştır.Birleştirme tekniklerinin seçiminde yapılan ürünün şeklinin ve kullanılan süsleme tekniklerinin zorunlu kıldığı teknikler kullanılmıştır. Süsleme teknikleri kalem işi güherse ve kabartmadır. Savatlı gümüş takı örneklerin tümü bitkisel ve geometrik bezemedir. Yazılı, mimari ve insan yapısından etkilenen bezeme daha az kullanılmıştır. Hayvansal, doğadan stilize edilen, barok, ampir ve rokoko bezeme türlerine rastlanmamıştır. Araştırmada kaynak kişi olarak görüşme yapılan savat ustaları kuyumculuk dışında başka bir meslekle uğraşmamaktadırlar. Yaşları 48 ile 68 arasında değişmektedir. Mesleği öğrenmeye İlkokul çağında başlamışlardır. Savat tekniğini gümüşe uygularken 800-900 ayar ve 900 üstü ayar gümüş kullanmaktadırlar. Savat tekniğinde kullandıkları araçlar, diğer tekniklerden farklı olarak havan,savat kapağıdır ve tercih ettikleri yöntemlere göre makinede kalıpla kabartma silindirini ve manda boynuzudur. Savat tekniğini uyguladıkları takılar yadigar bilezik, yüzük, muskalık, bileklik ve kemerdir. Yüzük ve muskalık örneklerine yapılan araştırmada ulaşılamamıştır. Savat tekniğini uyguladıkları, geleneksel motifler ve yazı motifleri, şahısların kendi sitilleri bitkisel motifler ise lale, üzüm, gül v.b. motifleridir.Savat çamurunu hazırlamaları 1-1,5 saat almaktadır. Savat tekniğinin öğrenilmesinin uzun zaman alması,savatlı takıya ilginin azalmasından dolayı artık gelir getirmemesi bu sanatın genç kuşaklara aktarılamamasının etkenleridir. Savatlı takılar eski Önemini yitirdiği için günümüzde yapılmamaktadır. Önceki yıllarda yapılanlar savatlı takılar alınıp satılmakta, satılamadığında eritilip gümüş işlemek için kullanılmaktadır. 'Erkekten bayana hediye' anlamını taşıyan yadigar bilezik adı verilen bileziklerin düğün öncesinde gelinlere alınması Kütahya iline ait eski bir gelenektir.Ill Alım gücünün artmasıyla altın takılara olan ilgi geleneğin günümüze aktarılmasını engellemiştir. Savatın değerli gümüş süsleme tekniklerimizden biri olduğunu göz önün de bulundurarak, günümüzdeki savat ustalarının bilgilerinin yeni kuşaklara öğretilmesi,daha çok araştırmacının bu konuya yönelmesi ve öğretim kurumlarının bu tekniği programları kapsamına alması yok olmadan bu sanatın yeni kuşaklara aktarılmasını sağlayacaktır. Bu alanda yapılacak araştırmalarda, eğitimci ve araştırmacılara zaman ve imkan sağlanmalı, destekli projeler verilmelidir. Savat tekniğinin devamım sağlamak araştırmacıların yapacağı çalışmalarla mümkün olacak, gelecek nesillere kaynak teşkil edecektir.