Mevleviliğin Türk plastik sanatlarına etkileri

"Mevlevîliğin Türk Plastik Sanatlarına Etkileri" adlı Doktora çalışmamızda Afyon, Ankara, Bursa, Edirne, İstanbul, Karaman, Konya, Kütahya (Tavşanlı ilçesi), Manisa şehirlerindeki eserler ve özel kolleksiyonlarda bulunanlar incelenmiştir. Afyon Gedik Ahmet Paşa Türk-İslâm Eserleri Müzesinden l yazı levhası, l mezartaşı, Afyon Mevlevi Camiinden 3 yazı levhası, l puşide. Ankara Etnografya Müzesinden 9 yazı levhası, 4 makta, l minyatür, l alem. İstanbul Divan Edebiyatı Müzesinden (Galata Mevlevîhanesi) 11 adet yazı levhası, l tezhip, 2 cilt, 3 makta, 3 katı', l duvar resmi, 3 resim, l ağaç işi, 14 mezartaşı (Taş eserlerden biri türbenin kubbesinde, diğeri duvarın üzerinde), l adet maket, istanbul Sadberk Hanım Müzesinden l adet katı'a, l çeşmibülbül. Süleymaniye Kütüphanesinden 2 tezhip. İstanbul Şehir Belediye Müzesinden l adet yazı levhası, 2 makta, l minyatür, 4 adet cam eşya (şekerlik), 2 adet maden eşya (l mühür, l hoşaf kaşığı), l adet mühür. Topkapı Sarayı müzesinden 2 makta, 2 minyatür, 4 saat. İstanbul Türk ve İslâm Eserleri Müzesinden 6 hat örneği, İstanbul Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesinden 2 adet hat örneği, 3 ebru, l katı'. İstanbul Yenikapı Mevlevîhanesiden 5 mezartaşı. Karaman Aktekke Camiinden l yazı levhası, l duvar resmi, l adet işleme pano. Karaman Müzesinden l adet pirinç mühür. Konya Atesbaz-ı Velî Zaviyesinden l yazı, Konya Mevlâna Müzesinden 50 hat örneği, 5 tezhip, 3 cilt, 2 duvar resmi, l resim, l adet ağaç işi, 22 mezartaşı, 4 adet maden eser, l puşide, l işleme panosu, 3 adet küçük el sanatı örneği. Konya Üçler Mezarlığından 3 me/artaşı.Kütahyadan l duvar resmi. Manisadan l adet hat örneği ve özel koleksiyonlardan 23 hat levhası, 4 minyatür, 10 adet resim, tetkik edilmiştir. Çalışmamızın sonucunda Afyondan toplam 6 eser, Ankaradan 15 eser, İstanbuldan 80 eser, Karamandan 4 eser, Konyadan 97 eser, Kütahya'nın Tavşanlı ilçesinden l eser, Manisa'dan l eser ve özel koleksiyonlardan toplam 37 eser ele alınmıştır. Mevlevîliğin asıl doğduğu yer Konya olmakla birlikte Osmanlı İmparatorluğunun geliştiği yer İstanbul olmuştur. Dolayısıyla bu iki şehirde bir çok eserin bulunduğu incelemelerimiz sonucunda ortaya çıkmıştır. Selçuklu devri Mevlevi sanatçılarının eserlerinden 1273 tarihinde yapılan, Mevlâna'nın ahşap sandukası ve 1278 tarihli Mesnevi incelenmiştir. Aynca Eflâki'nin 1359, Ali Dede'nin 1454 ve Mustafe bin Budak Celebi'nin 1572 tarihli mezartaşları da tetkik edilmiştir. Bu dönemin sanatkarlanyla ilgili çok detaylı bilgilere sahip değiliz. Bir kaç kişi dışında, diğerlerinin sadece isimlerini biliyoruz. Sanatçıların bir kısmının adlarını bile bilmemekteyiz. Osmanlı devrinde yaşayan Mevlevîlerin eserleri büyük bir yeküne sahiptir. Bunların arasında kolaylıkla taşınabilen eserlerin bir kısmı muhtelif yollarla yurtdışına nakledilmiş ve yabancı ülkelerin müzelerini süslemektedir. Bir bölümü ise yurdumuzda doğanın ve insanımızın tahribatına uğramıştır. Ne yazık ki bu tahribat bilinçli veya biliçsiz olarak devam etmektedir. Araştırmamızda daha çok hat örnekleri ve mezartaşlannı inceleyebildik. Yazı levhalarının bir kısmı Mevlevîhanelerin yangınları sırasında müzelerin depolarına nakledilmiştir. Örneğin Yenikapı Mevlevîhanesinin yazı levhalarını Ankara Etnografya Müzesinde bulduk. İstanbul Divan Edebiyatı Müzesindeki (Galata Mevlevîhanesi) hat örneklerim inceledik. Levhaların bir bölüntüde özel kolleksiyonlarda bulunmaktadır. Bunların belgelenmesinde de çeşitli zorluklarla karşılaştık. Tezhip sanatı örnekleri 13., 14., 17., 18. ve 19. yüzyıllara aittir.Cilt örnekleri 15., 16. ve 19. yüzyıllardan seçilmiştir. Ebrular 20. yüzyıldan, makta örnekleri ise 19. yüzyıldandır. Katı'lar 16., 18. ve 19. yüzyıllara ait sanat eserleridir. Minyatürler 16., 18., 19. ve 20. yüzyılda çizilmiştir. Duvar resmi örnekleri 16. ve 19. yüzyıllara aittir. Tezdeki resim örnekleri 17., 18., 19. ve 20. yüzyıllarda yapılmıştır. Çalışmamızın ağaçişi bölümüne 13., 15. ve 19. yüzyıllardaki eserler dahil edilmiştir. Cam eserlerin çoğu 19. yüzyılda yapılmıştır. Çalışmamızda yer alan mezartaşlan 14., 15., 16., 17., 18., 19. ve 20. yüzyıllardan günümüze ulaşabilmiştir. Maden sanatı örnekleri 13., 19. ve 20. yüzyılda yapılmıştır. Çalışmamızda yer alan saatler 19. yüzyıla aittir. Tezimizdeki küçük el sanatı örnekleri ise 19. yüzyıldandır. Yukarıdaki örnekleri göz önüne alırsak Mevlevîliğin Türk Plastik Sanatlarına Etkisinin nedenli büyük olduğunu görürüz.