Osmanlı Üsküdar'ında bilginin toplumsallaşması XVI.-XVIII. yüzyıllar (Şer'iyye Sicilleri ışığında)

Bu tezde Osmanlı İmparatorluğu döneminde Üsküdar Mahkemelerinde tutulmuş olan Şer'iyye Sicillerinden XVI.-XVIII. yüzyıllara ait 553 defterde bulunan yaklaşık 5000 tereke kaydı incelenmiş ve bu kayıtlar içerisinden kitap ihtiva eden 175 adet tereke kitap kültürü, bilginin toplumsallaşması, kitap sahipleri ve mensup oldukları sosyal gruplar ile sahip oldukları kitapların konusal analizi bakımından değerlendirilmiştir. Siciller incelenirken örneklem yapılmamış, defterlere kaydedilmiş tüm tereke kayıtları bütüncül olarak değerlendirmeye alınmıştır. Tespit edilen toplam 175 terekenin 25'i XVI. yüzyıla, 57'si XVII. yüzyıla, 93'ü ise XVIII. yüzyıla aittir. Tezde üç yüzyıllık bir dönem içerisinde Üsküdar mahkemesinde kaydedilen terekelerin analizine geçmeden önce bilginin kurumsal ve toplumsal bir analizi yapılmıştır. Bilginin kurumsallaşması medrese, saray ve tekke başlığı altında, bilginin toplumsallaşması ise eğitim, cami dersleri, okuma gelenekleri ve kültürü bağlamında incelenmiştir. İkinci bölümde ise tespit edilen tüm terekeler her yüzyıl kendi içinde kronolojik sırayla derinlemesine incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde kitap sahiplerinin mensup olduğu sosyal gruplar, bilgiyi üreten ve yayan bir zümre: Osmanlı uleması ve kitapları, saray merkezli bilgi: kalemiye mensupları ve ağaların kitapları, askerler ve kitapları, tekke mensupları ve kitapları, muhtelif sınıflar (esnaf – tüccar – vakıf görevlileri ve hacılar), kadınlar ve kitap ile kitap sahipleri ve unvan ilişkisi başlıkları üzerinden analiz edilmiştir. Dördüncü ve son bölümde ise, Üsküdar toplumunda dolaşımda olan kitapların konuları ve yüzyıllara göre değişimi, kitapların fiyatları ve bu fiyatların servetlere oranı, kitap koleksiyonlarının sayısal büyüklüğü ile kitap sahiplerinin oturduğu mahalleler özelinde incelenmiştir. Bu tez ile bir bölgenin belli bir kaynak grubuna bağlı olarak kitap haritasının çıkarılması ve bu kitapların toplumsal bilgiye dönüşme süreçlerinin ortaya koyulması amaçlanmıştır.