Theses supervised by Prof. Dr. Mehmet Canatar
12 theses · İstanbul University
Dijital çağda bilgi okuryazarlığı: Çok katmanlı bilgi okuryazarlığı modeli
Bilgi okuryazarlığı, bilgi çağı olarak adlandırdığımız bu çağda bir birey için temel bir yaşam becerisi olarak kabul edilir. Bu nedenle, birçok disiplinde çok sayıda araştırmacı tarafından elli yılı aşkın bir süredir bu konu üzerine araştırmalar yapılmaktadır. Bilgi okuryazarı olmanın tanımları ve gereksinimleri, bu zaman süresi boyunca değişmiş ve gelişmiştir. Pek çok bilim adamı, okuryazarlık tanımının ve niteliklerinin esas olarak çağın bilgi uygulamaları ve teknolojik gelişmeleri tarafından belirlendiğini öne sürmektedir. Bu nedenle insanların bilgiye erişme, bilgiyi kullanma ve paylaşma süreçleri, yolları ve araçları bilgi okuryazarı olmanın doğasını ve gerekliliklerini ortaya koymaktadır. İçinde bulunduğumuz çağ, bireylerin sadece bilgi kullanıcısı değil aynı zamanda bilgi inşasına aktif olarak katkıda bulunduğu, sosyal süreçler yoluyla çoğunlukla ağ bağlantılı ve elektronik araçlarda bilginin erişildiği, kullanıldığı, yeniden yapılandırıldığı ve paylaşıldığı dijital çağ olarak adlandırılmaktadır. Ayrıca, kullanıcı dostu ekranların sağladığı kolaylıklar ve küreselleşmenin iletişimdeki etkileri nedeniyle bilgi kaynaklarının semiyotik yapısı, baskın olarak tek katmanlıdan (modludan) (dilsel) çok katmanlı (multimodal) semiyotik yapıya evrilmiştir. Bu nedenle bu çağda bireylerin sadece dilsel okuryazar olmaları yetersiz olup, bireylerden çok katmanlı bilgi kaynaklarını anlamlandırabilen ve tasarlayabilen çok katmanlı okuryazar olmaları beklenmektedir. Bu çalışma, dijital çağda bilgi okuryazarı olmanın doğası ve yetkinlikleri üzerine odaklanmakta ve bilgi okuryazarı olmanın kuram ve uygulama seviyesinde tanımını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Daha önce yapılan çalışmalar temel alınarak bu çalışmada dijital çağda bilgi okuryazarlığının doğasını ve yetkinliklerini tanımlamak için ilk olarak; ACRL (2016) çerçevesi ve çok katmanlı okuryazarlık terimi bütünleştirilmiş ve çok katmanlı bilgi okuryazarlığı kavramı kullanılmıştır. İkinci olarak bu çalışma; bireylerin çok katmanlı bilgi okuryazarlığı yeterliliklerini geliştirmek için verimli öğrenme etkinliklerini araştırmayı amaçlamaktadır. Bu araştırmada amaçlara ulaşmak için durum çalışması ve eylem araştırmasını içeren nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Çalışmaya lisansüstü düzeyinde 16 Bilgi ve Belge Yönetimi öğrencisi gönüllü katılım göstermiştir. Öğrenme etkinlikleri çevrimiçi ve çevrimdışı platformlar aracılığıyla bir eğitim/öğretim dönemi boyunca uygulanmıştır. Bütün katılımcılar dönem boyunca çalışmanın bütün evrelerinde bulunmuş olup, çalışmanın bitimine kadar devamlılık göstermişlerdir. Veri kaynakları; araştırma boyunca üç kez boylamsal olarak uygulanan bilgi okuryazarlığı testleri, bireysel çok katmanlı bilgi okuryazarlığı mülakatları ve katılımcıların bilgi kaynakları tasarımlarıdır. Sonuçlar; öğrenme etkinlikleri öncesinde katılımcıların çok katmanlı bilgi okuryazarlığı becerilerinin düşük olduğunu göstermiştir. Belli pedagojik niteliklere sahip öğrenci merkezli ve uygulamaya dayalı öğrenme etkinliklerinin yapılmasından sonra, çok katmanlı bilgi okuryazarlığı yeterliklerinde iyileşmeler gözlemlenmiştir. Çalışma ilk olarak; bilgi okuryazarı olmanın tanım ve yetkinliklerinin çağın bilgi kültürü ve uygulamalarına göre yeniden tanımlanması ve güncellenmesi gerektiğini ve dijital çağda çok katmanlı bilgi okuryazarlığının uygun ve etkili bir yaklaşım olduğunu göstermektedir. İkinci olarak; eğitim faaliyetleri, öğrenenlerin kendi bilgilerini önceki bilgiler üzerine inşa ettikleri ve öğrenenlerin bilgilerini günlük yaşama ve akademik bilgi okuryazarlığı uygulamalarına dönüştürmelerini sağlayan etkili pedagojik stratejilere dayanmalıdır. Üçüncüsü ise; harmanlanmış (yüzyüze ve çevrimiçi) öğrenme etkinlikleri, çok katmanlı bilgi okuryazarlığı için en iyi öğretim stratejisi olarak görünmektedir.
Osmanlı diplomatiğinde ahidname formunun doğuşu ve gelişimi (XIV-XVI. yüzyıllar)
Bu tezde Osmanlı İmparatorluğu'nun kuruluşundan itibaren yürütülmüş olan diplomasi faaliyetlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkan ve uluslarası hukukun temel kaidelerini belirleyen bir belge grubu olan ahidnameler ele alınmıştır. Kapsamı devletin kuruluşundan XVI. yüzyılın sonuna kadar yaklaşık 300 yıllık bir süre zarfında günümüze orijinali ya da sureti ulaşmış olan ahidnamelerle sınırlandırılmış olan bu tezin başlıca hedefi Türkçe ahidname formunun ortaya çıkışı ve gelişimine ait süreçleri tarihsel bir bütünlük içerisinde incelemektir. Bu tezde Osmanlı ahidnameleri 1300-1600 yılları aralığında sistematik ve kronolojik olarak çalışılmış; öncelikle ahidname türü belgelerin ortaya çıkışı Selçuklu ve beylikler döneminde geçirmiş olduğu değişim ve Osmanlı dönemindeki gelişimi bakımından birinci bölümde ele alınmıştır. İkinci bölümde Osmanlı ahidnamelerini oluşturan diplomatik rükünler tarihsel süreç içerisinde Osmanlı belgelerinde görülmeye başladığı ilk örnekten itibaren ele alınarak ahidnamelerde bu rükünlerin gelişimi ve biçimsel özellikleri incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümü ahidnamelerin arşivsel tanımlanmasında kullanılan üstveriler ve bu üstverilerin analizine ayrılmıştır. Dört ila dokuzuncu bölümlerde öncelikle Osmanlı-Venedik ahidnameleri incelenmiş, takip eden bölümlerde ise Osmanlı-Avusturya ahidnameleri, Osmanlı-Lehistan ahidnameleri, Osmanlı-Macaristan ahidnameleri, Osmanlı-Fransa ahidnameleri ile İngiltere, Floransa ve Sakız ahidnameleri tarihsel gelişimi, diplomatik özellikleri ve metinleri bakımından bir bütün halinde değerlendirilmiştir.
Osmanlı Üsküdar'ında bilginin toplumsallaşması XVI.-XVIII. yüzyıllar (Şer'iyye Sicilleri ışığında)
Bu tezde Osmanlı İmparatorluğu döneminde Üsküdar Mahkemelerinde tutulmuş olan Şer'iyye Sicillerinden XVI.-XVIII. yüzyıllara ait 553 defterde bulunan yaklaşık 5000 tereke kaydı incelenmiş ve bu kayıtlar içerisinden kitap ihtiva eden 175 adet tereke kitap kültürü, bilginin toplumsallaşması, kitap sahipleri ve mensup oldukları sosyal gruplar ile sahip oldukları kitapların konusal analizi bakımından değerlendirilmiştir. Siciller incelenirken örneklem yapılmamış, defterlere kaydedilmiş tüm tereke kayıtları bütüncül olarak değerlendirmeye alınmıştır. Tespit edilen toplam 175 terekenin 25'i XVI. yüzyıla, 57'si XVII. yüzyıla, 93'ü ise XVIII. yüzyıla aittir. Tezde üç yüzyıllık bir dönem içerisinde Üsküdar mahkemesinde kaydedilen terekelerin analizine geçmeden önce bilginin kurumsal ve toplumsal bir analizi yapılmıştır. Bilginin kurumsallaşması medrese, saray ve tekke başlığı altında, bilginin toplumsallaşması ise eğitim, cami dersleri, okuma gelenekleri ve kültürü bağlamında incelenmiştir. İkinci bölümde ise tespit edilen tüm terekeler her yüzyıl kendi içinde kronolojik sırayla derinlemesine incelenmiştir. Tezin üçüncü bölümünde kitap sahiplerinin mensup olduğu sosyal gruplar, bilgiyi üreten ve yayan bir zümre: Osmanlı uleması ve kitapları, saray merkezli bilgi: kalemiye mensupları ve ağaların kitapları, askerler ve kitapları, tekke mensupları ve kitapları, muhtelif sınıflar (esnaf – tüccar – vakıf görevlileri ve hacılar), kadınlar ve kitap ile kitap sahipleri ve unvan ilişkisi başlıkları üzerinden analiz edilmiştir. Dördüncü ve son bölümde ise, Üsküdar toplumunda dolaşımda olan kitapların konuları ve yüzyıllara göre değişimi, kitapların fiyatları ve bu fiyatların servetlere oranı, kitap koleksiyonlarının sayısal büyüklüğü ile kitap sahiplerinin oturduğu mahalleler özelinde incelenmiştir. Bu tez ile bir bölgenin belli bir kaynak grubuna bağlı olarak kitap haritasının çıkarılması ve bu kitapların toplumsal bilgiye dönüşme süreçlerinin ortaya koyulması amaçlanmıştır.
Kitap süslemelerinde tezhip sanatının içerik – bağlam uyumu gözetilerek kullanılması ve kitap sanatları alanındaki kazanımlar: Muhibbi Divanı (Kara Memi bezemesi) örneği
Tezhip sanatının tarihçesi Uygur Türklerine kadar uzanır ve en erken örneklerine 12 ile 13. yüzyıl Selçuklu dönemine ait eserlerde rastlanmaktadır. Yüzyıllar içinde gelişim göstererek 19. yüzyıla gelene kadar en parlak devrini yaşamıştır. Osmanlı Devleti'nde de 16. yüzyıl hat, tezhip, minyatür, ciltçilik gibi kitap sanatları açısından en önemli dönemlerden biridir. Türk kitap sanatları, icra edildiği eğitim merkezleri ve bu sanatların hayat bulduğu sosyokültürel ortam göz önünde bulundurulduğunda, matbaanın da ülkeye geç girişiyle birlikte inişli çıkışlı fakat kesintisiz faaliyet göstermiştir. Kitap sanatları açısından pek çok yeni teknik ve üslup ihtiva eden Kanuni Sultan Süleyman döneminde, sarayın en önemli müzehhiplerinden Kara Memi tarafından birçok çiçek motifi yarı stilize edilerek ilk kez yorumlanmış ve bu dönem "Klasik Devir" olarak anılmıştır. Az sayıdaki resimli el yazmaları, hat levhaları gibi örneklerde de görülebileceği gibi tezhiple birlikte diğer Türk kitap sanatları da bu dönemde büyük gelişim göstermiştir. Yazma eserlerin kataloglaması sırasında dikkat edilmesi gereken hususlar bulunmaktadır. Kitap ciltleri, süslemesi yapıldığı tarihe göre belli başlı özellikler gösterir; ancak kitabın yazıldığı tarih, devrini yansıtmayabilir. Yazma eser kütüphanelerinde ve müzelerde bulunan binlerce yazma eserin taranması yoluyla, belirgin ve güzel örneklerin yayınlandıkça yüzyıllara göre Türk cilt sanatına dair daha kesin sonuçlara varılabilir. Divan-ı Muhibbi cilt ve bezeme özellikleri bakımından bunun en güzel örneklerinden biridir. Kütüphanelerde kataloglama çalışmaları sırasında bilgiye erişim yöntemlerinden biri olarak kullanılan anahtar sözcükler aracılığıyla araştırmacılar hangi eserlere başvurabileceklerini daha kolay saptama imkânı bulmaktadır. Bu durum yazma eser kütüphaneleri için de geçerlidir. Kanuni Sultan Süleyman tarafından "Muhibbi" mahlasıyla yazılmış ve Kara Memi tarafından bezemesi yapılmış olan Divan-ı Muhibbi incelemesi kitap sanatlarının yüzyıllar içinde gösterdiği gelişimi gözlemlemek açısından önemlidir. Günümüzde özel izinlerle ancak görülebilen ve çok iyi şartlarda özel olarak korunan Muhibbi Divanı gibi evrensel bir referans kaynağı konumunda bulunan el yazması eserlerin öneminin anlaşılması ve bilinirliğinin artması hem toplumsal ölçekte hem de araştırmacılar adına önem taşımaktadır.
Gaziantep ili Şahinbey ilçesinde öğrenim gören ortaöğretim 9. sınıf öğrencileri özelinde bilgi toplumu ve dijital kültür kavramı arasındaki ilişkinin incelenmesi
Teknolojinin pek çok olumlu yönünün bulunmasının yanı sıra, olumsuz etkilerinin de olduğu unutulmamalıdır. Günümüzde teknolojinin olumlu taraflarını kullanıp, olumsuz yönlerinden etkilenmeyen, dijital çağda doğru bilgiye nasıl ulaşılması gerektiğini bilen ve teknolojinin eğlence kısmına kendini kaptırmayarak okuma alışkanlığına etki etmemesini sağlayan toplumlar, bilgi toplumu olma yolunda hızla ilerlemektedirler. Çalışmamızda, bilgi toplumu olma yolunda, bilgiye en hızlı ve doğru bir biçimde ulaşabilmek için teknolojinin öğelerinden nasıl ve ne şekilde faydalanmamız gerektiği araştırılmış, gençlerimizin teknolojiyi doğru ve etkili kullanmalarının öneminin anlatılması hedeflenmiştir. Gençlerimizin okuma alışkanlığını ve kütüphane kullanımını engellememesi için dijital dünyada dikkat etmeleri gerekenler ve dijital kütüphanelerin kullanımının önemi bu çalışmada belirtilmiştir. E-kitap, e-devlet gibi dijital kültürün önemli öğelerinin dünya ülkelerine kıyasla ülkemizdeki durumunun tespiti yapılmıştır. Araştırmamızın son bölümünde ise teknoloji ve okuma alışkanlığı arasındaki ilişki incelenerek ortaöğretim 9. Sınıf öğrencilerine yönelik iki ölçek ve bir anket çalışması gerçekleştirilmiş ve sonuçları analiz edilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre teknoloji bağımlılığı ile kitap okuma alışkanlığı arasında negatif yönlü bir ilişkinin olduğu anlaşılmıştır. Cinsiyete göre incelendiğinde ise kız öğrencilerin erkek öğrencilere göre daha fazla okuma alışkanlığına sahip olduğu, ancak teknoloji kullanımı açısından kız ve erkek öğrenciler arasında anlamlı bir fark olmadığı tespit edilmiştir. Ayrıca araştırmada kız öğrencilerin interneti erkek öğrencilere göre daha fazla eğitsel amaçlı kullandıkları, erkek öğrencilerin ise çevrimiçi oyunlara kız öğrencilere göre daha fazla zaman ayırdıkları anlaşılmıştır. Anahtar kelimeler: Bilgi, Bilgi Toplumu, Dijital Kültür, Okuma Alışkanlığı, Teknoloji, Lise Öğrencileri, Kütüphane
Kütüphanelerde yaratıcı mekân hizmetleri: Makerspace hizmeti
Makerspace ve STEM olarak anılan, yaratıcılık ve üretim üzerine kurulan yaklaşımlar tüm dünyada hızla yayılmaktadır. Yurtdışı örnekler incelendiğinde STEM ve Makerspace kütüphanelerin en önemli birimleri halini almıştır. Ülkemize bakıldığında ise kütüphane hizmetlerinde yenilikçilik ve yaratıcılık uygulamaları son yıllarda artmakla birlikte, STEM ve Makerspace konusunda çok fazla yol alınamamıştır. Bunun sebebi olarak ise bu alanda çok fazla bilimsel çalışma olmaması gösterilebilir. Bu çalışmada, ülkemizdeki bu girişimlerin ortaya konulması ve bu yaklaşımların bilimsel düzeyde ele alınması ile birlikte, kütüphaneler için bir model önerisi geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu amaç doğrultusunda teorik düzlemde; yaratıcılık, yenilik, STEM, makerspace konularına yer verilmiştir. Pratik düzlemde ise çalışmanın gerçekleştirildiği dönemde Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan alınan veriler ışığında, ülkemizde bu hizmetin sunulduğu üç halk kütüphanesi (Uşak İskender Pala İl Halk Kütüphanesi, Muş İl Halk Kütüphanesi, Kırşehir Âşık Paşa İl Halk Kütüphanesi) ve bir üniversite kütüphanesi (Sabancı Üniversitesi Bilgi Merkezi) incelenmiştir. Ülkemizde henüz okul kütüphanesi örneği bulunmadığı için bu kütüphane türü incelenememiştir. Çalışma kapsamında nitel araştırma yöntemi kullanılmıştır. Yarı yapılandırılmış görüşme tekniği ile toplanan veriler, betimsel analiz yöntemi ile değerlendirilmiştir. Değerlendirme, kütüphane hizmetlerini oluşturan unsular (bina, derme, kullanıcı, personel, bütçe) bağlamında yapılmıştır. Bunlara ek olarak, kütüphane türlerine göre (Halk kütüphanesi, üniversite kütüphanesi ve okul kütüphanesi) yurtdışı örnekler incelenerek, ülkemiz için bir model önerisi sunulmuştur. Bu model kapsamında; hizmetin nasıl sunulacağı iş akış şemalarında ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Çalışma kapsamında model önerisi sunulurken, hizmet kapsamında yer alan cihaz ve ekipmanların ödünç verilme olgusu da düşünülerek; örnek ödünç alma tutanağı, hasar tespit tutanağı gibi belge taslakları oluşturulmuş ve kullanıcı hizmet sözleşmesinde yer alması gereken başlıklar belirlenmiştir. Makerspace hizmetinin kütüphanelerde sunulması, hem eşit erişim ilkesinin sağlanması hem de kütüphanelerin genel misyonu açısından önemli görülmektedir.
Tıp akademisyenlerinin bilgi arama davranışları ve güncel eğilimler: Dokuz Eylül Üniversitesi örneği
Geleneksel tıp uygulamalarında hekimler kararlarını mesleki deneyimlerine dayanarak verirlerdi. Günümüzde bu uygulamaların yerini Kanıta Dayalı Tıp almıştır. Bu doğrultuda çalışmanın konusu tıp akademisyenlerinin bilgi arama davranışlarının incelenmesi ve güncel eğilimlerin tespiti olarak belirlenmiştir. Bu çalışma, tıp akademisyenlerinin bilgi arama davranışları ve Türkiye'de tıp kütüphaneciliğinin durumu problemleri çerçevesinde şekillenmiştir. Çalışmanın amacı tıp akademisyenlerinin bilgi arama davranışlarını incelemektir. Çalışmanın diğer bir amacı ise tıp kütüphanelerinin hizmetleri ile tıp akademisyenlerinin taleplerinin belirlenmesidir. Ayrıca, Türkiye ve dünyadaki tıp kütüphanelerinden örneklerle kütüphane hizmetlerinin iyileştirilmesi konusunda önerilerde bulunmaktır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden görüşme tekniği uygulanmıştır. Elde edilen veriler nitel veri analizi yazılımı olan MAXQDA programı ile çözümlenmiştir. Sonuç olarak tıp akademisyenlerinin bilgi aramada modern yöntemleri tercih ettiği tespit edilmiştir. Ayrıca tıp kütüphaneciliğinin durumu ortaya konularak Türkiye'de tıp kütüphaneciliğinin yeterli düzeyde olmadığı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Tıp akademisyenleri, Tıp kütüphaneleri, Bilgi arama davranışı, Kanıta dayalı tıp, Kanıta dayalı bilgi kaynakları
Ortaöğretim okul kütüphanelerinde kaynak seçimi ve okuma alışkanlığı ilşkisi: Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi örneği
Kütüphaneler, okulların müfredatını ve eğitim misyonunu desteklemekte önemli bir yer teşkil etmektedir. Kütüphaneler var oldukları dönemden itibaren okurların kitap okuma ihtiyaçlarının karşılanması ve okuma kültürü edinmelerine büyük katkılar sunmuştur. Kütüphane kaynaklarının öğrencilerin okuma alışkanlığı üzerinde manipülatif etkiye sahip olduğu düşünülmektedir. Bu nedenle öğrencilerin okuma becerileri dolaylı olarak kütüphane kaynakları birikimi ile ilişkili olabilmektedir. Bu araştırma önerisiyle, özellikle lise öğrencilerinin okuma alışkanlığına okul kütüphanesinin katkısının ne derece etkili olduğu araştırılmaya çalışılmıştır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'de başarılı bir okul kütüphanesinin mevcut durumunu tanımlamak, değerlendirmek ve öneriler sunmaktır. Ayrıca okul kütüphanesinde bulunan kaynakların lise öğrencilerinin kitap okuma alışkanlığı üzerindeki etkisi araştırmaya konu edilerek pek çok lise öğrencisinin günümüzde giderek azalma eğilimine giden okuma alışkanlıklarını geliştirmedeki etkisi değerlendirilmektedir. Bu çalışma, anket içeren bir yöntem ile gerçekleştirilmiş ve Prof. Dr. Mümtaz Turhan Sosyal Bilimler Lisesi öğrencileri üzerinde yürütülmüştür. Öğrencilere, okul kütüphanesi ile ilgili algıları ve okul kütüphanesi ile ilgili istekleriyle ilgili yapılandırılmış sorular içeren bir anket uygulanmıştır. Araştırma için betimsel araştırma tasarımı yöntemi düşünülmüştür. Gözlemler, mevcut işlevsel seviye ve kütüphanenin kullanımının doğası hakkında bilgi sağlamıştır. Anket, 2018-2019 eğitim öğretim yılında yapılan seri ziyaretlerle gerçekleştirilmiştir. Araştırmada, anket girdileri göz önünde bulundurularak okul kütüphanesi kaynaklarının okuma alışkanlığının gelişimi için alanları ve bu gelişim için olası zorlukları belirlemek için özel ve pratik bir amaç edinilmiştir. Ayrıca, Türkiye'deki okul kütüphanelerinin kaynaklarının etkisi ve gelecekteki olanakları hakkında daha geniş araştırmalar yürütebilecek olanlara veri ve öneriler sunmaktadır.
Süleymaniye Kütüphanesindeki Arapça, münşeat mecmualarının kâtiplik müessesesi ve belge düzenlenmesindeki rolü
Münşeat mecmuaları Osmanlı bürokrasi ve devlet yönetimindeki belge düzenlemeleri ile kâtiplik müessesesinin işleyişlerinde son derece önemli bir bilgi kaynağıdır. Türkiye'de Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi münşeat mecmuaları ve bunların üzerindeki incelemeler son derece az ve yetersizdir. Bu çalışmada, Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi olan münşeat mecmualarının Süleymaniye Kütüphanesinde bulunanları üzerinde yapılacak incelemeler ile kâtiplik müessesesi ve belge düzenlemelerindeki rolü örneklendirilerek bu mecmuaların durumu ortaya konmaktadır. Kapsam olarak Türkiye'de en büyük yazma eser kütüphanesi olan Süleymaniye Kütüphanesi bağlamında Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi münşeat mecmuaları esas alınmaktadır. Konu aynı zamanda farklı kaynaklar ve güncel bilgiler dâhilinde belge yönetimi bağlamındaki diğer eserler ile desteklenmektedir. Bu çerçevede Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi münşeat mecmualarının Türkçe olarak düzenlemiş bulunan münşeat mecmualarının oluşumundaki etkisi de ortaya koymaya çalışılmaktadır.
İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi (İÜMK) kullanıcılarının kitap yasaklamalarına ve sansüre karşı tutumları
Düşünce özgürlüğü, temel hak ve özgürlüklerin başında gelmektedir. Nitekim düşünce özgürlüğü, kütüphane kurumunun da olmazsa olmazıdır. Kütüphaneler ancak düşünce özgürlüğünü koruyarak, geliştirerek işlevlerini yerine getirebilir ve hizmet verdiği toplumun gelişimine katkıda bulunabilirler. Bu tezin amacı, düşünce özgürlüğünü üniversite kütüphaneleri bağlamında ele almak, üniversite kütüphanelerinde düşünce özgürlüğü kısıtlamalarına değinmek, kütüphane kullanıcılarının kitap yasaklamalarına ve sansüre karşı tutumlarını ölçmek ve düşünce özgürlüğü bilinçlerini ortaya çıkarmaktır. Bu bağlamda, araştırmanın örneklemini oluşturan; bir derleme, üniversite ve araştırma kütüphanesi olan İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi (İÜMK) kullanıcılarına yönelik bir anket uygulanmıştır. 680 kişinin katıldığı anket uygulaması verileri analiz edilmiş ve bulgular elde edilmiştir. Yapılan analizler sonucunda ankette düşünce özgürlüğü, sansür ve zararlı yayınlar olmak üzere üç temel boyut ortaya çıkmıştır. Sonuç olarak, İÜMK kullanıcılarının ankette yer alan düşünce özgürlüğü, sansür ve zararlı yayınlar boyutlarına karşı tutumlarının; yaş, cinsiyet ve öğrenim durumuna göre farklılık göstermediği ortaya çıkmıştır. Ayrıca İÜMK kullanıcılarının düşünce özgürlüğü bilincine sahip olmalarına rağmen, birtakım değer yargılarına göre sınırlamaların gerekli olduğu yönünde tutum sergiledikleri anlaşılmıştır. Kullanıcıların zararlı yayın olarak gördükleri yayınların sansürlenmelerini, düşünce özgürlüğünü engelleyecek bir durum olarak değerlendirmedikleri tespit edilmiştir.
Elektronik belgelerin ve elektronik belgelere ait işlem izlerinin arşiv imha uygulamaları bakımından incelenmesi
Elektronik ortamdaki belgelerin imhası diğer bilgi saklama ortamlarına göre farklı yöntem ve tekniklerin kullanılmasını gerektirir. Elektronik belgelerin yazılım ve donanım izleri bırakmaları ve çok farklı ortamlarda bulunmaları arşiv imha uygulama-ları açısından bir problem teşkil etmektedir. Bu nedenle imha edilen elektronik belge-lere tekrar erişimin imkânsız hale gelmesini sağlayacak yazılım ve donanım mekaniz-maları/araçları arşiv imha teorisinin elektronik ortamdaki belgelere uygulanması açı-sından büyük önem taşır. Bu mekanizmaların/araçların, elektronik belge ve izlerini sistem ve saklama ortamlarından çıkarması veya yok etmesi beklenmektedir. Elektronik belgelerin ve bunlara ait izlerin nasıl yok edilmesi gerektiği konu-sunda ülkemizde tez niteliğinde bir çalışmanın bulunmaması, bu araştırmanın eleştirel literatür taraması, keşifsel bir vaka incelemesi ve tematik analizin bir kombinasyonun-dan oluşan ve dengeleyici bir nitel araştırma yaklaşımıyla ele alınmasını gerekli kılmış-tır. Çalışmada, ABD, Kanada, Avrupa, Avustralya ve Türkiye'deki çalışmalar ve yak-laşımlar değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, elektronik belge ve izlerine yönelik farklı devlet veya hükümetlerin imha standartları geliştirdiği, Türkiye'de ise modern arşivcilik için kul-lanılan imha yöntem ve tekniklerin, elektronik belgeye yönelik hazırlanmış olan resmi standartta da bulunmadığı anlaşılmıştır. Ayrıca, elektronik belgenin ve izlerinin gün-cel ortam ve güncelliğini yitirmiş (obselete) ortam olarak ikiye ayrılarak imha edilebi-leceği ve bunların özellikleri bağlamında düşünülmesi gerektiği elde edilen sonuçlar-dır. Güncel ortamdaki belge ve izlerinin imha edilmesi için çoğunlukla yazılımsal yön-temler kullanılırken, güncelliğini yitirmiş ortam için yazılımsal yöntemler yanında do-nanımsal yöntemlerin de kullanılabileceği görülmüştür. Yazılımsal yöntemler olarak, tasfiye etme, boşaltma, üzerine yazma, temizleme, manyetiksizleştirme gibi farklı tek-nikler uygulanmaktadır. Donanımsal yöntemler olarak da erişime kapatma, taşlama veya fırçalama, çekiçli değirmenle öğütme, parçalama, ufalama, yakma, kesme, eritme gibi teknikler kullanılmaktadır.
Kaynak tanımlama ve erişim standardının yazma ve eski harfli basma eserlerin bibliyografik tanımlamalarında uygulanabilirliği: Türkiye yazma ve nadir eser kütüphaneleri için ulusal kaynak tanımlama sistemi önerisi
Bu tez RDA: Resource Description and Access / Kaynak Tanımlama ve Erişim standardının yazma ve eski harfli basma nadir eserlerin bibliyografik tanımlamalarında uygulanabilirliği üzerine bir çalışmadır. Çalışma kapsamında İslam telif geleneği içerisinde üretilmiş olan yazma eserler ile matbaanın kullanılmaya başlanmasından Harf Devrimine kadar ortaya çıkan eski harfli basma eserlerin tanımlamaları üzerinde çalışılmıştır. Çalışmanın amacı, en genel ifade ile yazma ve nadir eserlerin kataloglanması konusunda günümüze değin tartışılan problemlerin pratikte nasıl çözüleceğine dair bir yöntem sunmaktır. Uygulama örnekleri RDA sistemi ve FRBR modelinin gerektirdiği teknoloji altyapısına sahip bir kütüphane otomasyon sisteminde oluşturulmuştur. Kütüphane bünyesinde fiziki olarak bulunan eserlerin kayıtları sistemde açık, aktif olarak çalışır durumdadır. Bu şekilde anlatımların sonuçları kolaylıkla görülebilmektedir. Bu çalışmanın sahadaki kütüphanecilerin model alarak test edebilecek ve kendi sonuçlarını elde edebilecekleri bir rehber olacağı ümid edilmektedir. Çalışmanın neticesinde özellikle yazma ve nadir eserlere sahip kütüphaneler için çok yönlü bir ulusal kaynak tanımlama sistemi önerisinin oluşacağı umulmaktadır. ANAHTAR KELİMELER: Yazma eser, Nadir eser, Kataloglama, RDA, FRBR