Peyzaj araştırmalarında tıbbi ve aromatik bitkilerin küresel eğilimleri ve bibliyometrik analizi

Tıbbi ve aromatik bitkiler, sahip oldukları estetik, ekolojik, kültürel ve sağlıkla ilişkili özellikleriyle hem doğal hem de kültürel peyzajların önemli bir bileşeni olup, tarihsel süreç boyunca peyzaj tasarımı ve arazi kullanımı pratiklerinde çok yönlü işlevler üstlenmiştir. Günümüzde bu bitkilere yönelik artan ilgi, sağlık, ekonomi, biyoçeşitlilik ve sürdürülebilirlik eksenlerinde disiplinler arası bir araştırma alanı oluştururken, söz konusu literatürün gelişiminin ve peyzaj bağlamındaki tematik yönelimlerinin bütüncül olarak değerlendirilmesi giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Bu çalışmada, tıbbi ve aromatik bitkilerin peyzaj tasarımı, planlama ve yönetimi bağlamında ele alındığı bilimsel literatür 2005–2024 dönemindeki gelişimi, yapısal özellikleri ve tematik dönüşümü bibliyometrik yöntemler kullanılarak incelenmiştir. Araştırmada, "medicinal/aromatic plant" ve "landscape" kavramlarının kesişiminde yer alan yayınların zamansal, mekânsal, kurumsal, tematik ve atıf temelli örüntülerini ortaya koyarak literatürdeki dağınık yapıyı bütüncül bir çerçevede değerlendirme amaçlanmıştır. Bu amaçla, veri kaynağı olarak Web of Science (WoS) Core Collection kullanılmıştır. Veriler bibliyometrik iş akışıyla R (4.3.2) ortamında analiz edilmiş, tanımlayıcı istatistikler, atıf göstergeleri, Bradford yasasına dayalı temel kaynak analizi, Reference Publication Year Spectroscopy (RPYS), ortak yazarlık ve anahtar kelime eş-geçiş ağları ile tematik trend konu analizleri yürütülmüştür. Araştırma alanındaki yayın sayılarının 2005–2008 döneminde sınırlı ve dalgalı bir üretim düzeyine sahip olduğunu, 2009-2014 aralığında görece istikrar kazandığını ve özellikle 2015 sonrası hızla büyüyerek 2018'den itibaren ivmelendiğini göstermiştir. Yıllık ortalama atıf değerleri doğrusal bir artış sergilememiş; dönemsel dalgalanmalar özellikle yayın sayısının sınırlı olduğu yıllarda belirginleşmiştir. RPYS analizi, referans temelinin büyük ölçüde 1990'lar sonrası literatüre dayandığını ve alanın bilgi altyapısının modern etnobotanik, bitki koruma ve sosyo-ekolojik yaklaşımlar tarafından şekillendiğini işaret etmiştir. Ülke düzeyinde üretim ve atıf hacmi belirli merkezlerde yoğunlaşırken, kurum ve yazar analizleri alanın birkaç temel aktör etrafında geliştiğini ancak tekil "süper-aktör" baskınlığının sınırlı kaldığını göstermiştir. Dergi düzeyinde, temel yayın kanallarının Bradford tipi saçılım sergilediği; üretim temeli ile yerel atıf temelinin kısmen ayrıştığı saptanmıştır. Tematik analizler, "medicinal plants" temeli etrafında "conservation", "biodiversity", "ethnobotany", "knowledge" ve "landscape" kümelerinin yoğunlaştığını; zaman içinde ekosistem hizmetleri, iklim değişikliği ve belirli farmakolojik/laboratuvar odaklı alt temaların görünürlüğünün arttığını göstermiştir. Çalışmanın sınırlılıkları, sadece WoS kapsamındaki İngilizce araştırma ve derleme makalelerinin çalışılması, Early Access kayıtların dışlanması ve yazar/kurum/anahtar kelime standardizasyonunda tamamen giderilemeyen varyantlardır. Bu sınırlamalara rağmen bu araştırma, tıbbi ve aromatik bitki – peyzaj literatürünün nicel büyümesini, temel kaynaklarını ve tematik dönüşümünü sistematik biçimde haritalayarak alandaki araştırma boşluklarına ve gelecekteki peyzaj planlama ve yönetim uygulamalarına yönelik önemli bir altlık sunmaktadır.