Sıçanlarda siklofosfamid ile oluşturulan prematüre ovarian yetmezlik modelinde melatonin ve vitamin D'nin ovaryum üzerine etkilerinin araştırılması

Kanser hastalarına uygulanan kemoterapi ovaryumda primordiyal folikül apopitozunu ya da primordiyal foliküllerin aşırı aktivasyonunu tetikleyerek prematüre ovarian yetmezlik (POY) ve infertiliteye neden olabilmektedir. Ancak prematüre ovarian yetmezliğin gelişmesinde etkili olan mekanizmalar tam olarak aydınlatılamadığı için etkin bir tedavi yöntemi henüz bulunamamıştır. Sunulan çalışmada siklofosfamid ile oluşturulan deneysel prematüre ovarian yetmezlik modelinde fertiliteyi korumaya yönelik farmakolojik bir yaklaşım olarak melatonin ve vitamin D'nin birlikte kullanımının, ovarian folikül rezervi ve yapısı üzerine olan etkilerinin araştırılması amaçlanmıştır. Araştırmada 49 erişkin dişi sıçan 7 gruba ayrıldı. Grup 1 intakt kontrol grubu, grup 2 melatonin kontrol grubu, grup 3 vitamin d kontrol grubu, grup 4 POY grubu, grup 5 siklofosfamid ve melatonin grubu, grup 6 siklofosfamid ve vitamin D grubu, grup 7 kombine tedavi grubu olarak değerlendirildi. Deneyin 11. gününde anestezi altındaki deneklerden intrakardiyak kan örnekleri alınarak, serum FSH, LH, E2 ve P değerleri analiz edildi. Her gruba ait deneklerin over doku örnekleri ışık mikroskobik, elektron mikroskobik ve moleküler biyolojik yöntemlerle incelenmek üzere hazırlandı. Işık mikroskobik incelemeler sırasında seri kesitlerde primordiyal, gelişen, atretik foliküller ve korpus luteum sayılarak istatistiksel analizleri yapıldı. Masson trikrom boyama yöntemi ile ovarian fibrozis, qRT-PCR tekniği ile PTEN, FOXO3a, AMH gen ekspresyon seviyeleri ve immünohistokimyasal yöntem ile PTEN, FOXO3a, AMH, kaspaz-3 ve TNF- α ekspresyonları değerlendirildi. Siklofosfamid uygulanan deneklerde FSH ve LH düzeylerinin belirgin bir şekilde arttığı, E2 ve P düzeylerinin ise azaldığı, tedavi gruplarında ise FSH ve LH seviyelerinin azaldığı, E2 ve P seviyelerinde ise artışın gerçekleştiği görüldü. Siklofosfamidin normal yapıdaki primordiyal ve gelişen folikül sayısında azalma ile korpus luteum, atretik folikül sayısında ve fibroziste artışa sebep olduğu, tedavi gruplarında ise bu parametrelerin kontrol gruplarına yakın olduğu belirlendi. Ovaryumlardaki PTEN, FOXO3a ve AMH mRNA ekspresyonlarının siklofosfamid uygulamasıyla azaldığı, tedavi gruplarında ise artış olduğu ve immünohistokimyasal incelemelerin de benzer korelasyon gösterdiği izlendi. Siklofosfamid ile oluşturulan ovaryum hasarında kaspaz-3 ve TNF- α ekspresyonunda da artış saptanırken, primordiyal ve gelişen foliküllerde, yüzey epiteli ve ovarian stromada belirgin yapısal değişikliklerin varlığı da saptandı. Tedavi gruplarında ise kaspaz-3 ve TNF- α ekspresyonunda belirgin bir azalma görülürken, foliküllerde ve ovarian stromada yapısal değişikliklerin daha hafif seyrettiği dikkati çekti. Bütün bulgular birlikte değerlendirildiğinde, siklofosfamid ile oluşturulan ovaryum hasarında folikül ileri gelişimi üzerine negatif düzenleyici etkisi bilinen PTEN, FOXO3a ve AMH gen ekspresyonlarının azalması ile primordiyal foliküllerin aşırı aktivasyonu sonucunda çok sayıda folikülün gelişme sürecine girerek büyük oranda atreziye uğradığı, melatonin ve vitamin D kombine tedavisinin PTEN, FOXO3a ve AMH gen ekspresyon seviyelerini değiştirerek ovarian rezervi koruduğu saptandı. Ayrıca melatonin ve vitamin D'nin anti fibrotik, antioksidan ve antienflamatuvar etkileri aracılığı ile ovarian fonksiyonun geri kazanılmasında etkili olduğu ve klinik açıdan terapötik ajan olarak değerlendirilebileceği sonucuna varıldı. Anahtar kelimeler: Folikülogenez, Prematüre ovarian yetmezlik, Siklofosfamid, PTEN, FOXO3a, AMH