Sebze tohumu dış ticaretinde Türkiye'nin konumu ve bunun Antalya sebze tohumu üretimine yansımaları

Küresel iklim değişikliğinin etkilerinin giderek daha belirgin hale geldiği ve kaliteli gıda üretiminin giderek artan bir öneme sahip olduğu günümüzde, tarım sektörü ve bu sektörün içinde ekonomik ve stratejik bir faaliyet alanı olan tohumculuk, giderek daha fazla önem kazanmaktadır. Tarım sektörü, ülke nüfusunun yaşamını sürdürebilmesi, milli gelir ve istihdama katkı sağlaması, diğer sektörlere ham madde ve sermaye temin etmesi, ihracat ve ithalata doğrudan ve dolaylı etkisi ile tüm dünyada vazgeçilmez bir sektör olarak kabul edilmektedir. Türkiye özelinde, tarım sektörü Cumhuriyet'in kuruluşundan günümüze kadar ekonomik ve sosyal gelişim açısından kritik bir rol oynamış ve bu rolünü sürdürmeye devam etmektedir. Türkiye, sebze tohumu üretiminde önemli bir potansiyele sahip olmasına rağmen; nitelikli iş gücü eksikliği, yüksek maliyetler ve döviz kuru dalgalanmaları gibi yapısal sorunlarla karşı karşıyadır. Bu sorunların çözümü için firmaların kurumsal kapasitelerini güçlendirmeleri, üniversitelerle iş birliklerini artırmaları ve çalışan eğitimlerine önem vermeleri gerekmektedir. Ayrıca, üretim ve ihracata yönelik teşvik mekanizmalarının geliştirilmesi, dış pazarlara erişimi kolaylaştıracaktır. Türkiye de kamu-özel sektör iş birlikleri yoluyla yerli ve iklime uyumlu çeşitlerin geliştirilmesi, uluslararası pazarlarda rekabet gücünü artıracaktır. Küçük ölçekli işletmelerin desteklenmesi sektörde büyümeyi sağlayacaktır. Öte yandan, iklim değişikliği ile birlikte kuraklığa ve hastalıklara dayanıklı çeşitlere ve organik tohumlara olan talebin artması alternatif pazarlara açılım için yeni fırsatlar sunmaktadır. Türkiye, önemli bir sebze üreticisi olmasına rağmen geçmişte sebze tohumu konusunda dışa bağımlı bir yapıya sahipti. Ancak son yıllarda uygulanan politikalar ve yapılan desteklemeler ile tohumculuk sektöründe önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Türkiye'nin İhracat ve İthalat miktarlarına bakıldığında yıllara bağlı olarak dalgalanmalar olsa da incelenen dönemlerin çoğunda sebze tohumu ihracatının sebze tohumu ithalatından yüksek olduğu tespit edilmiştir. Türkiye, sebze tohumu ihracatında her geçen gün küresel pazardaki konumunu güçlendirmekte ve hem iç hem de dış piyasa taleplerini karşılamaya devam etmektedir. Ülkenin sahip olduğu jeopolitik konum ve iklimsel avantajlar, tohumculuk sektöründe rekabetçi bir profil sergilemesine katkı sağlamaktadır. Özellikle Antalya ili, ılıman iklim koşulları sayesinde yıl boyunca üretim yapılabilmesine olanak tanımakta; turizm potansiyeli ve gelişmiş ulaşım altyapısı gibi avantajlarıyla Türkiye'nin sebze tohumu üretiminde öncü illerinden biri olarak öne çıkmaktadır. 2002 yılında 145.227 ton olan tohumluk üretimi, 2023 yılı itibariyle 9 kat artarak 1.300.020 tona ulaşmıştır. Sebze tohumunda, 2002 yılında %10 olan yerli tohum payı, kamu ve özel sektör tarafından gerçekleştirilen ıslah çalışmaları sonucunda %55'lere yükselmiştir. Kavun, biber, domates gibi bazı sebze türlerinde ise bu oran %70'lere ulaşmıştır. Türkiye'de sebze tohumu üretimi yapan toplam 337 firma bulunmakta olup, bu firmaların 112'si (%33) Antalya ilinde faaliyet göstermektedir. Bu nedenle, araştırma alanı olarak Antalya ili seçilmiştir. Türkiye'nin sebze tohumu dış ticaretindeki konumu, ithalat ve ihracat verileri incelenerek ekonomideki önemi vurgulanmaya çalışılmıştır. Araştırmanın ana materyalini ikincil veriler oluşturmakta olup, çalışmada BM Gıda ve Tarım Örgütü (FAO), Türkiye Tohumcular Birliği (TÜRKTOB), Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verileri, Uluslararası Tohum Federasyonu (İSF) ve konu ile ilgili diğer kurum ve kuruluşların raporları, araştırmaları ve istatistikleri kullanılmıştır. Toplanan ikincil verilerden, öncelikle seçilen tohum türleri üzerinden yıllara bağlı hesaplamalar yapılmıştır.