Şiddet olgusu ve yeni nesil seyirci kalma etkisi: Sosyal medya ve gerçek hayat ikilemi

İnsanlık tarihinin başından beri şiddet olgusu tüm yaşama hakimdir. Birçok farklı disiplin şiddet kavramına çeşitli biçimlerde tanımlamalar getirmiştir. Ancak en geniş yelpazede sosyolojik yaklaşımlar, şiddeti; karşılıklı etkileşim ortamında taraflardan birinin doğrudan ya da dolaylı, toplu veya dağınık olarak, diğerlerinin bedensel ya da kültürel, maddi ve manevi bütünlüğüne, oranı ne olursa olsun zarar verici davranışlar olarak tanımlamıştır. Bu bağlamda, şiddet davranışına verilen tepkiler de önemli bir çalışma alanı oluşturmuştur. Sosyal psikolojide şiddete şahit olunduğunda verilen tepkiler üzerinden farklı bir kavram geliştirilmiştir. Seyirci kalma etkisi (Bystander effect) olarak bilinen bu kavram; insanların acil bir durum gördüklerinde olaya seyirci kalmasına, müdahale etmemesine işaret etmektedir. Çalışmalar, olaya tanık olan kişi sayısı arttıkça müdahale olasılığının azaldığına dikkat çekmektedir. Gerçek hayatta durum böyle iken, toplumsal hayata hızla nüfuz eden sosyal medyada ise durum farklıdır. Sosyal medya; katılım özgürlüğü, bağımsızlık, erişim kolaylığı, sınırsız enformasyon sunarak yeni bir kamusal alan ortaya çıkarmıştır. Bu alan, bir yanıyla şiddeti beslerken, diğer yanıyla tepkilerin ortaya daha rahat konulduğu bir ortam sunmaktadır. Sosyoloji, psikoloji ve iletişim alanlarındaki şiddet, seyirci kalma etkisi ve sosyal medya yaklaşımlarından hareketle bu tezde; şiddet davranışına tanık olma durumunda, gerçek hayattaki seyirci etkisi ile sosyal medyadaki seyirci etkisi arasında oluşan fark saptanmaya çalışılmıştır. Çalışma kavramsal ve kuramsal olarak sosyoloji, psikoloji ve iletişim alanyazınlarından hareketle oluşturulan bir ortak zeminde ele alınmaya çalışılmış, hipotezin sınanması ise 18-26 yaş arası 30 katılımcı ile, nitel araştırma yöntemi çerçevesinde, "yapılandırılmış yüzyüze derinlikli görüşme" tekniğiyle gerçekleştirilmiştir. Katılımcılara; hayvana şiddet, kadına şiddet, çocuğa şiddet ve sevgili/ilişki şiddeti olmak üzere dört kategoride videolar izletilerek sorular yöneltilmiş; sosyal medya ve gerçek hayatta verilen tepkiler arasındaki farklılıklara yönelik 3 genel soru sorulmuştur. Videolara verilen tepkiler, her videonun içerdiği şiddet biçimi ve mağdur/saldırgan farklılıkları nedeniyle değişiklik göstermiştir. Elde edilen verilere göre, şiddetin seviyesi ve saldırganın profili müdahaleden çekinmeme konusunda önem arz etmektedir. Ayrıca, kadına şiddet görüntüleri içeren videoya tepkiler oldukça yüksek olmakla birlikte müdahale davranışında daha çekimser davranılmakta ve çoğunlukla diğer görgü tanıkları beklenerek müdahaleye geçme eğilimine girilmektedir. Veriler; demografik özelliklerin tepki durumunu etkilemesinin yanında; tanık olunan şiddetin seviyesi, mağdur ve saldırganın profilleri, mağduru ve saldırganı tanıma durumları, ortamda başka görgü tanıklarının bulunması faktörlerinin, gerçek hayattaki müdahale davranışında önemli farklılıklara yol açtığını göstermektedir. Araştırmaya katılan deneklerin geneli sosyal medyada bu videolarla karşılaşmaları durumunda rahatlıkla tepki verebileceklerini ifade etmişlerdir ancak, sosyal medya ve gerçek hayatta verilen tepkilerin farklılığı konusunda fikir birliği içinde oldukları saptanmıştır. Elde edilen veriler, sosyal medyanın, tepkiler konusunda daha rahat bir ortamı sunmakla birlikte, müdahale konusunda daha etkisiz ve daha samimiyetsiz bulunduğunu da göstermektedir. Çalışma; gerçek hayat ile sosyal medyada verilen tepkilerin farklılaştığını, seyirci kalma etkisinin de buna göre farklılık gösterdiği ortaya koymaktadır. Anahtar kelimeler: Şiddet, Seyirci kalma etkisi, Sosyal medya, Sosyal psikoloji, Bystander effect