Sosyal bilgiler dersinde sanat temelli kültür ve kültürel miras öğretimi

Sosyal bilgiler, bireylerin toplumsallaşma ve vatandaşlık yeterliliklerini kazanma süreçlerinin formal yollarla desteklendiği bir derstir. Toplumsallaşmanın gerçekleşmesinde ve vatandaşlık yeterliliklerinin kazanılmasında kişinin ait olduğu toplumun kültürünü içselleştirmesi önemli bir yere sahiptir. Bu doğrultuda sosyal bilgiler dersinde öğrencilerin anlam dünyalarına ve kavrayış düzeylerine uygun olarak oluşturulan içeriklerle kültür ve kültürel miras öğretimi gerçekleştirilmektedir. Öğrencilerin yaşadıkları toplumun kültürel mirasını tanımaları ve anlamlandırmaları, bu mirası benimseyerek koruma bilinci geliştirmeleri, ortak değerlerin kuşaktan kuşağa aktarımına katkı sunmaları ve kültürel sürekliliğin sağlanmasında aktif rol üstlenmelerinin amaçlandığı bu süreçte çeşitli öğrenme öğretme yaklaşım, strateji, yöntem ve tekniği işe koşulabilir. Bunlar içinde sanattan yararlanmak; sanatın kültürün bir ögesi, taşıyıcısı ve aktarıcısı olması sebebiyle özel bir yere sahip olabilir. Sanatın toplum ile ilişkisi, kültürü geliştirip aktarma konusundaki gücü ve sahip olduğu eğitim aracı rolü, onun sosyal bilgiler dersinde kullanılmasının önemini işaret etmektedir. Sanatın sosyal bilgiler dersinde kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde kullanılması sanat temelli eğitim ile mümkün olabilir. Araştırmanın amacı, ilkokul dördüncü sınıf sosyal bilgiler dersi kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde kullanılmak üzere sanat temelli etkinliklerle ders planlarının geliştirilmesi ve sanat temelli etkinliklerin öğrencilerin akademik başarılarına, kültürel mirasa duyarlılıklarına, sosyal bilgiler dersine katılımlarına ve sosyal bilgiler dersine yönelik inançlarına etkisinin incelenmesi, aynı zamanda süreçte toplanacak nitel verilerle sanat temelli etkinliklerin niteliğinin değerlendirilmesidir. Bu amaçla çalışmada karma araştırma yöntemlerinden gömülü deneysel desen benimsenmiştir. Araştırmada nicel boyuta ağırlık verilmiş, nitel veriler nicel verilerin içine gömülmüş ve nicel verilerle elde edilen sonuçları açıklamak için kullanılmıştır. Araştırma nicel ve nitel verilerin toplandığı üç temel aşamada yürütülmüş, bu aşamalara ASSURE öğretim tasarım modelinin basamakları entegre edilmiştir. Birinci aşamada yarı deneysel müdahale sürecine hazırlık yapılması ve sanat temelli etkinliklerin geliştirilmesi amacıyla öğrenci, öğretmen, konu alanı ve güzel sanatlar eğitimi alan uzmanlarından oluşan çalışma gruplarından yarı yapılandırılmış görüşme formları aracılığıyla nitel veriler toplanmıştır. İkinci aşamada sanat temelli etkinliklerin etkililiğinin ve niteliğinin değerlendirilmesi amaçlanarak iki deney, iki kontrol grubu ve deney gruplarından birinin öğretmeni ile çalışılmıştır. Diğer deney grubunda uygulama araştırmacı tarafından yapılmıştır. İkinci aşamada ortak mirasımız akademik başarı testi, kültürel mirasa duyarlılık, sosyal bilgiler dersine katılım ve sosyal bilgiler dersi inanç ölçekleri ile öğrenci, öğretmen ve araştırmacı günlükleri veri toplama araçlarını oluşturmuştur. Üçüncü aşama, deneysel işlem sonrasında sanat temelli etkinliklerin etkililiği ve niteliği ile ilgili görüşlerin alındığı nitel boyutu içermektedir. Bu aşamanın verileri deney grubu öğrencileri, deney gruplarından birinde uygulama yapan sınıf öğretmeni ve diğerinde uygulama yapan araştırmacıdan elde edilmiştir. Veri toplama aracı olarak deney grubu öğrencileri odak grup görüşme formu ile deney grubu araştırmacı ve öğretmen görüşme formu kullanılmıştır. Birinci aşama nitel verileri betimsel analize tabi tutulmuştur. İkinci aşama nicel verilerinin analizinde tek yönlü varyans analizi (ANOVA), eşleştirilmiş örneklemler t testi, bağımsız örneklemler t testi ve Pearson korelasyon analizinden yararlanılmıştır. İkinci ve üçüncü aşama nitel verileri hem betimsel hem de içerik analizi kullanılarak analiz edilmiştir. Araştırmanın nicel verilerinin analizinde SPSS 29.0 ve nitel verilerinin analizinde MAXQDA 24 programlarından faydalanılmıştır. Araştırma neticesinde elde edilen nicel bulgular sanat temelli etkinliklerin öğrencilerin kültür ve kültürel miras konularındaki akademik başarıları, kültürel mirasa duyarlılıkları, sosyal bilgiler dersine katılımları ve sosyal bilgiler dersine yönelik inançları üzerinde anlamlı ve olumlu etkilere sahip olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, ikinci ve üçüncü aşamada toplanan nitel sonuçlarla örtüşmüştür. Sanat temelli etkinliklerin niteliğine yönelik sonuçlar derslerin güzel, eğlenceli, öğretici ve heyecanlı geçtiğini; etkinliklerin güzel, eğlenceli, öğretici, heyecan verici, hayal gücünü geliştirici olduğunu; etkinliklerin sevilme nedenleri olarak eğlenceli, öğretici, aktif katılımlı olması, vatanla ilgili olması, geçmişi hissettirmesi ile öğrencilerin müziği, dramayı, kesip yapıştırmayı, resmi sevmelerinin gösterildiğini ortaya koymuştur. Bununla birlikte öğrencilerin sanat temelli etkinlikleri yaparken geçmişi ve nasıl yapacaklarını düşündükleri; kendilerini mutlu, iyi, heyecanlı, öğrenmiş, geçmişte gibi ve meraklı hissettikleri belirlenmiştir. Araştırma sonucunda sosyal bilgiler dersi kültür ve kültürel miras konularının öğretiminde etkililiği ve niteliği ortaya konan sanat temelli eğitim etkinliklerinin sınıf öğretmenleri tarafından kullanılması önerilmektedir.