Sosyal medyada dijital kimlik inşasında gözetim toplumunun etkisi

Geçmişte iletişim araçlarında yaşanan her gelişme toplum yapısında bir takım değişikliklere yol açmış ve bu değişiklikler farklı dönemlerde düşünürler tarafından tartışılmıştır. Geleneksel kitle iletişim araçlarının icadı ve yaygınlaşması enformasyon toplumuna dönüşüme etkileri açısından değerlendirilmiş ve bahsedilen araçların gözetimsel faaliyetlere katkısı irdelenmiştir. İnternet ve sosyal medya ağlarının icadı ile günlük hayatın her alanına nüfus etmeleri arasındaki oldukça kısa zamanda, bahsi geçen ağların, iletişimden toplum yapısına kadar çeşitli alanlara etkisi farklı açılardan ele alınmış ve incelenmiştir. Bugün 4.6 milyar kullanıcısıyla, dünya nüfusunun %59.5'ine yayılmış olan sosyal medya ağları, bireylerin günlük ortalama 2,5 saatlerini geçirdikleri platformlar haline gelmiştir. Sosyal medya ağlarının bu denli hızlı yayılmasına en önemli etken etkileşimlilik ve çift yönlü iletişim imkânı sunması olarak görülmektedir. Sosyal ağların bu özelliğinin olumlu getirilerinin yanı sıra pek çok olumsuz sonucu olduğu, görünürlük, sosyal ağların sağladığı ekonomik kazançların dağılımı gibi konularda eşit ve adil olmaktan uzak bir sistemin yaratıldığı görüşleri de mevcuttur. Tüm bunların yanı sıra sosyal medya ağlarındaki kullanıcı verilerinin ticari ve siyasi güç sahiplerince gözetlendiği ve bu veriler üzerinden bir takım kazançlar elde edildiği ileri sürülmektedir. Kimlik kavramının bireysel anlamda tartışılmaya başlaması modernizm etkisiyle gerçekleşmiş, o dönemde bireyin ve bireye özgü konuların ön plana çıkması kamusal alan ve özel alan kavramlarının da tartışılmaya başlamasına sebep olmuştur. Sonraları postmodernizm ve tüketim kültürü, kimlik kavramı üzerinde etkisini göstermiş ve böylece kimlik, sürekli tüketilen imajlar olarak akışkan bir hal almıştır. İnternet teknolojisi ve toplumsal etkileri sonucu dijimodernizm olarak adlandırılan bir dönemin yaşanmaya başladığı ve bu dönemde anlık olarak inşa edilebilen dijital kimliklerin kendi dil ve sembolleri olduğu ifade edilmiştir (Kirby, 2009). Tüm bu toplumsal dönüşümler kendi içlerinde bir takım gözetimsel faaliyetlere çeşitli biçimlerde imkân tanıması açısından eleştirilmektedir. Her dönemin kendi teknolojik gelişmeleri çerçevesinde gözetime olanak tanıdığı ve bu dönemler içinde toplum yapısının yanı sıra gözetim faaliyetlerinin de değişip dönüştüğü vurgulanmaktadır. Gözetim teknolojilerinin çeşitliliği ve kapsamı, içinde yaşanılan toplumu günden güne gözetim toplumuna dönüştürmekte ve bireyler, gözetimin en yaygın aracı olan sosyal medya ağlarına katılırken, inşa ettikleri dijital kimliklerini gözetim toplumunun etkisinde şekillendirmektedir.İnternet teknolojisi ve dijitalleşme ile tanıştıkları döneme göre dijital yerli ve dijital göçmen olarak iki gruba ayrılan kullanıcıların, sosyal medya ağlarında dijital kimliklerini inşa ederken mahremiyet ve gözetime karşı farklı yaklaşımlara sahip olduğu düşünülmektedir. Bu çalışma toplamda 622 dijital yerli ve dijital göçmen grubuna dahil aktif sosyal medya kullanıcısının, dijital kimlik inşası sürecinde gizlilik endişesi, gizlilik kontrolü, mahremiyet ifşası, gözetim farkındalığı ve mahremiyet ihlâli farkındalığı açısından karşılaştırmalı değerlendirmesini içermektedir. Araştırmanın sonucu, sosyal medya ağlarında dijital kimlik inşası sürecinde, dijital yerlilerin daha az mahremiyet ifşası yaptığını, dijital göçmenlerin daha fazla gözetime karşı farkındalık sahibi olduğunu ve bahsi geçen iki grubun gizliliklerinden endişe etmek, gizlilikleri üzerinde kontrol sahibi olma düşüncesi ve mahremiyet ihlâli farkındalığı konularında farklılık göstermediklerini ortaya koymuştur. Anahtar Kelimeler: Sosyal medya ağları, gözetim toplumu, benlik, kimlik, dijital kimlik inşası, panoptikon, sinoptikon, süperpanoptikon, omniptikon, dijital yerli, dijital göçmen.