Türk Şâhîler

Türk Şâhîler varlığından ilk kez VII. yüzyılın ikinci yarısında bahsedilen ve Ceyhun'un güneyinde, bugünkü Afganistan topraklarında Halaçların, üst kimlikleri altında yaşadığı Akhun (Eftalit) hâkimiyetinin bölgedeki siyasi varlığını kaybetmesi sonrasında kurduğu bir Türk hâkimiyetidir. Kuruluş tarihi tam olarak tespit edilemeyen Türk Şâhîler, sırasıyla Göktürk, Arap ve Çin hâkimiyetleri ile bazen haraç vererek bazen de tâbiiyetine girerek varlığını yaklaşık iki yüz elli sene devam ettirmeyi başarabilmişlerdir. Menşei hususunda farklı görüşler olan bu hâkimiyetin gerek idari sistemi gerekse özellikle sikkelerinde tespit edilebilen unvanları Türk olduklarını göstermektedir. Bölgede kendilerinden önceki hâkimiyetlerin ve yerli ahalinin de tesiriyle Budizm'in etkisinin yüksek olduğu ve Türk Şâhîlerin de Budizm'e çok ciddi katkılarının olduğu bilinmektedir. Ancak bununla beraber ilerleyen dönemde Arap-İslam ordularıyla olan münasebetleri sonrasında İslamiyet'in de bu coğrafyada ve yönetici zümrede oldukça etkili olduğu görülmektedir. Halife Me'mun ve Yakub b. Leys'in farklı zamanlarda bu hâkimiyetin iki farklı grubuna saldırarak yıkımın eşiğine getirse de Türk Şâhîler daha sonra Gazneli Devleti'nin kuruluşuna da etki ederek Hindistan Türk tarihinde büyük önemi haiz olmuştur. Bu denli önemli bir hâkimiyet pek çok araştırmada ya bir kaç cümle açıklamayla geçiştirilmiş veyahut hiç değinilmemiştir. Bu çalışmayla bahsi geçen Türk Şâhîlerin özellikle arkalarında bıraktıkları kültürel malzeme de göz önünde bulundurularak kuruluşları, hâkimiyet bölgeleri ve Hindistan/Afganistan Türk tarihine katkıları anlatılmıştır.