Türk siyaset-nâme geleneğindeki ortak kavramlar ve değişen unsurlar

Türk edebiyatında ilk yazılı eserlerden itibaren etkili olan siyasi söylem zamanla gelenek hâlini almış; bu gelenek yöneticiler ile diğer üst düzey devlet görevlilerine; siyasi bir ahlaka sahip olmalarını sağlamak, yönetimde izlenmesi gereken doğru yolu göstermek ve halkla iyi ilişkiler kurabilmek için nasihat edilen yazılı bir türe dönüşmüştür. Siyaset-nâme olarak ele alınan bu eserler iyi yönetim ilkeleri, devletin halka karşı sorumlulukları ve yöneticilerin ahlaki yönden sahip olması gereken özelliklerinin yanı sıra aile hayatı, evlilik kurumu, çocuk terbiyesi, konuşma ve sofra adabı gibi sosyal konularda da bazı tavsiyeleri konu edinmektedir. Bu çalışmada amaç, çeşitli Türk devletlerinde yüzyıllar içerisinde kaleme alınan on iki siyaset-nâme türündeki eserde, ortak olarak değinilen ve değişime uğrayan konuları tespit etmektir. Bu eserler; Farabî'nin El-Medinetü'l Fâzıla Yusuf Has Hâcip'in Kutadgu Bilig, Nizâmü'l-Mülk'ün Siyâset-nâme, Zencânî'nin Kitâbu'l Letâifi'l' Alâiyye fi'l fedâili's-seniyye, Şeyoğlu Mustafa'nın Kenzü'l-Küberâ ve Mehekkü'l-Ulemâ, Ahmed bin Hüsameddin Amâsî'nin Mirâtu'l-Mülûk, Lütfi Paşa'nın Asafnâme, Kınalı-zâde Ali Çelebi'nin Ahlâk-ı Alâ'î, Gelibolulu Mustafa Âlî'nin Nushatü's-Selâtîn, Koçi Bey'in Koçi Bey Risâlesi, Kâtip Çelebi'nin Düstûru'l-amel li Islâhi'l-halel ve Defterdar Sarı Mehmet Paşa'nın Nesâyıh'ül-vüzerâ v'el-ümerâ isimli eserleridir. Eserler, X. ve XVIII. yüzyıllar arasında yazıldıkları dönem hakkında en fazla bilgiye ve çeşitli alanlardaki konulara değindiği tespit edilen metinler arasından seçilmiştir. Bu metinler, tarama ve betimsel yöntem kullanılarak incelenmiştir. İncelenen eserlerde yöneticilere verilen öğütlerdeki en büyük ortaklıklar adil olmak, töre sahibi olmak, liyakat ilkesini gözetmek ve kamu malının kullanımında hassas davranmak gibi bazı temel değerlere sahip olmaları gerektiği ile ilgilidir. Bunun yanında toplumsal hayat için verilen öğütlerin başında evlilik kurumu içindeki çeşitli kurallar, çocuk terbiyesi için verilen tavsiyeler ve sosyal hayatı düzenleyici bazı görgü kurallarına yer verilmiştir. Eserlerde yüzyıllar arasındaki değişime en büyük örnek ise özellikle XVI. ve XVII. yüzyıllarda yazarların önemle üzerinde durdukları bir mesele olan artan rüşvet ve memurların sürekli olarak değişmesi sorunudur. Bu iki sorunda XVI. yüzyıl itibariyle yazarların üzerinde durdukları bir sorun olup dönemin siyasi ve sosyal değişimi hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.