Türkiye`de XVII. yüzyıldaki dini çatışmalara sosyolojik bir bakış (Kadızadeliler ve Sivasiler)

17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğunun başkenti İstanbul'da, iki dinsel zümre arasında toplumsal hayatı etkileyen çatışmalar gözlemlenmektedir. Çatışmanın tarafları, belli karizmatik kişiler ve onların telkin ettiği inanç örüntülerine bağlı, Kadızadeliler ve Sivasiler diye anılan topluluklardır. Kadızadelilerin Osmanlı Devlet yönetimini etkilemesi, Sivasilerin çeşitli baskılara maruz kalmasına yol açmıştır. Karşılıklı olarak yazılan ve halk arasında okunan çeşitli risaleler, insanların davranışlarını etkilemektedir. Tartışmalar özellikle, camilerde vaaz vererek taraftarlarını yönlendiren vaizler arasında, birbirlerini ağır suçlamalarla cereyan etmekte; suçlamalar bazen çok şiddetli bir şekil almakta, camide bile kavga çıkarılarak adam öldürülmektedir. Bu çatışmalar sadece dinsel zihniyet farklılığından ileri gelen ilişkiler olarak görülemez; dinsel anlayışta aşırılıkla birlikte, sözgelişi, Kadızadeliler ile ilgili gözlemlenebildiği üzere, padişah ve Devlet ricali üzerinde nüfuz elde ederek, kendi zihniyetleri ve menfaatleri doğrultusunda müdahalelerde bulunmak mümkün olmaktadır. Toplumun nizamını, huzurunu sağlayıcı başlıca otorite olarak Devlet, olaylar karşısında, şeyhülislam fetvasıyla bazen Kadızadelilerin istekleri doğrultusunda tekkeleri kapatıyor, devranı ve açık zikri yasaklıyor; bazen de Kadızadelilere müdahale etmek durumunda kalıyor. Bu tartışma ve çatışmaların Simmel, Pareto, Djilas gibi kuramcıları doğruladığı görülmektedir. Pareto, bir dinsel zümrenin kendi ahlak anlayışını tüm topluma uygulamak istemesinin çatışmaya yol açtığını ifade eder. Djilas'a göre, devlet harcamaları ve faaliyetlerinden faydalananlar ile faydalanamayanlar arasında çıkar çatışmaları meydana gelmektedir. Simmel'in kuramında ise, çatışan zümrelerin etkili bir durumda olan üçüncü bir kişi veya zümreye yakın durmaya çalıştığı belirtilmektedir. Kadızadeliler ile Sivasiler arasında, Devlet otoritesine yakın durmaya çalışmaları bakımından bir benzerlik görülmekte; ama Kadızadelilerin Osmanlı yönetim kurumunda nüfuz elde etmeye çalışmaları ile kendi dinsel zihniyet ve ahlak anlayışlarını toplumun tümüne yaymak istemelerinden çatışmaların çıktığı görülmektedir.