Türkiye'de yetişen bazı Scandix L. (Apiaceae) türleri üzerinde biyosistematik araştırmalar

Apiaceae familyasının Scandiceae subtribüsüne bağlı Scandix L. cinsi Türkiye Florası'nda 8'i tür olmak üzere 9 taksonla temsil edilmektedir. S. balansae Reuter ex. Boiss. türü Mersin ilinde olup bu cinse ait tek endemik türdür. Bu çalışmada cinsin türleri üzerinde morfolojik, morfometrik, anatomik, palinolojik, kimyasal ve moleküler yöntemler kullanılarak biyosistematik tabanlı bir çalışmanın yapılması hedeflenmiştir. Tıbbi-aromatik bitki grubundan olan Scandix türlerinin belirlenen karakterleri yanısıra, uçucu yağ kompozisyonu ve kloroplast DNA' sının trnL3'-F bölgesi üzerinden filogenetik analizi yapılmıştır. Böylece, Scandix cins üyelerinin Türkiye Florası'nda belirtilen mevcut betiminin yenilenmesi, yeni karakterlerin ortaya konması, cinsin sistematiğine katkıda bulunmak amaçlanmıştır. Türkiye Florası'nda olmayıp ilk defa bu çalışma ile tespit edilen bazı morfolojik ve morfometrik karakterler (her bir raydaki olgun meyve adedi, olgun meyve eni, meyvede gaga uzunluğu, meyvede stilusların konumu, pedisel uzunluğu, petal eni ve boyu) belirlenmiştir. Türkiye' de bulunan cins üyelerine ait gövde, meyve ve kök anatomisine ait analizler yapılarak, incelenen cins üyeleri arasında anatomik karakterler bakımından büyük farklılıklar saptanmamıştır. Ayrıca cinsin meyve yüzeyi ornemantasyonu SEM ile analiz edilmiş, elektron mikrofotoğrafileri çekilmiş ve türlerin meyve yüzeyinin retiküler ağsı yapıda olduğu tespit edilmiştir. İncelenen Scandix taksonlarının polenleri ışık ve SEM mikroskobuyla incelenmiş ve morfolojik ve morfometrik karakter analizinde; bu taksonların polen karakterleri benzer bulunup, aralarında büyük farklılık saptanmamıştır. Polen şekli S. iberica'da perprolate, diğer türlerde ise purolat; SEM sonuçlarına göre apertur tipi trikolporat ve ornemantasyonun rugulat perfolat ve rugulat olarak tespit edilmiştir. Cinse ait türlerin uçucu yağ kompozisyonu GC-MS ile belirlenmiş ve incelenen 6 taksonunun, major bileşenleri üzerinden kimyasal teşhis anahtarı oluşturulmuştur. Çalışılan türlerin uçucu yağlarının analizinde; n-heksadekanoik asit (% 5.7-31.5), 9-12 oktadekanoik asit (% 1.2-26.6), spathulenol (%11.5-19.6), oktadekan sterol (% 11.4-31.1), germakren-D (% 0.7-23.3) ana bileşenler olarak saptanmıştır. Çalışılan 6 türün cpDNA trnL3'-trnF bölgesinin moleküler verilerinden elde edilen sonuçlar değerlendirilerek kladogram şeklinde sunulmuştur. S. pecten-veneris ve S. macrorhyncha türleri birbirine yakın çıkmış ve küçük bir kladda toplanıp, dış gruba en yakın çıkan iki tür olarak belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Apiaceae, Scandix, morfoloji, anatomi, Filogeni, trnL3'-trnF