Tuyuhun tarihi (M.S.III.-VII. yüzyıl)

Türklüğü veya Moğolluğu tartışmalı olan Tuyuhunlar Türk tarihi ile yakından ilgilidir. Çin kaynaklarının ifadesi ile "Onların geleneği Türklerle aynıdır". Onlar yaklaşık 350 yıllık bir devlet yaşatmışsa da bu konuda Türk bilim dünyasında yapılan çalışma birkaç sayfayı geçmez. Tuyuhunlar ile ilgili bilgiler büyük ölçüde Çin kaynaklarındadır. Onlar Çin'in Liaoxi veya Liaodong bölgesinden bugünkü Gansu ve Kök Nur bölgesine göç ettiler, zamanla kendilerine Hun, Moğol ve proto-Tibet (Di ve Qiang) boylarını kattılar, arazilerini genişlettiler, Doğu Türkistan'ın güneydoğu bölümüne uzanıp İpek Yolu'nda paydaş oldular. Yine onlar Türk devletlerinde gördüğümüz iki kanatlı devlet yapısını uyguladılar. Çin'deki devletlerden Song, Tabgaç, Sui ve Tang ile siyasi ve askeri hadiseler yaşadılar. Bir dönem Kök-Türklere bağlandılar. Onlar hakkındaki kayıtlar bizim tarih hazinemizin bir parçasıdır.