Uluslararası ticarete yönelik teşvikler ve ekonomik etkileri

Dış ticaret kavramı ekonomide kalkınmanın tamamlayıcı unsurlarından biri haline gelmiştir. Ülkeler ekonomik anlamda sürdürülebilirliğini ve gelişimini devam ettirebilmesi için dış ticarete verdikleri önemi gittikçe arttırmışlardır. Bu bağlamda ülkeler ihracatı arttırmak amacı ile çeşitli muafiyet ve teşvik programları yürütmektedir. Girdi temininde dışa bağımlı olan Türkiye de bu kapsamda çok sayıda program geliştirilmekle birlikte üreticinin ham madde, yarı mamul madde veya ara malı ithalatında karşılaşacağı vergileri kısmen veya tamamen ortadan kaldıran ekonomik etkili gümrük rejimleri uluslararası ticareti arttırmada yoğun bir kullanım alanı bulmaktadır. Bu kapsamda sağlamış olduğu katma değer, makroekonomik göstergeler üzerinde oluşturduğu etkiler ve ekonomik açıdan uygulanabilirlik unsurları birlikte değerlendirildiğinde en yoğun kullanılan gümrük rejiminin dahilde işleme rejimi (DİR) olduğu görülmektedir. DİR kapsamında yapılan destek üreticinin ihracat etmek üzere ürettiği ürün çeşitliliğini arttırabilmesini sağlamaktadır ve gümrük müafiyetleri sayesinde elde ettiği maliyet avantajı nedeniyle uluslararası piyasadaki rekabet gücünü arttırmaktadır. DİR'in sağladığı bu avantajlar da ülkelerin dış ticaret hacmini arttırmaktadır. Bu çalışmada da Türkiye için DİR kapsamında uluslararası ticaret teorik ve ampirik olarak incelenmiştir. Çalışmanın ekonometrik analiz bölümünde DİR kapsamında yapılan ithalat ve ihracatın önemli makroekonomik göstergeler olan dış denge ve ekonomik büyüme üzerindeki etkisinin incelenmesi amaçlanmaktadır. Analiz dönemi olarak aylık veri kapsamında ulaşılabilen en uzun veri aralığı olan 2005:01-2021:07 dönemi dikkate alınmıştır. Bu ilişkinin incelenmesinde zaman serisi regresyon analizi, VAR (Vector Autoregression) analizi ve Nedensellik analizi kullanılmıştır. Analiz sonuçlarına göre DİR kapsamında yapılan ihracatın ekonomik büyümeyi arttırıcı, dış ticaret dengesini iyileştirici etkisinin olduğu; DİR kapsamında yapılan ithalatın ise ekonomik büyümeyi azaltıcı, dış ticaret dengesini kötüleştirici etkisi olduğu ampirik olarak ortaya koyulmuştur. Ayrıca dış ticaret dengesi ve DİR kapsamında yapılan ihracat ve ithalat değişkenlerinin birbirleri ile çift yönlü nedenselliğe sahip olduğu görülürken, ekonomik büyümeden de bu değişkenlere tek yönlü bir nedensellik ilişkisi olduğu tespit edilmiştir.