Vergi incelemesinde kurumsal etkinlik değerlendirmesi: Türkiye için bir model önerisi

Verginin, demokrasinin bir aracı olmaya başlaması ile birlikte, doğru miktarda verginin ödenmesi daha fazla önem arz etmeye başlamıştır. Modern vergi sistemleri beyan esasına dayanmaktadır. Bu esasın önemli bir unsuru da mükellef tarafından beyan edilen ve ödeneceği bildirilen verginin doğruluğunun araştırılmasıdır. Vergi incelemesi, mükellef tarafından ödenmesi gereken verginin doğruluğunun araştırılması, tespit edilmesi ve sağlanması eylemini içeren faaliyetler bütünüdür. Bütün ülkeler etkin bir vergi inceleme sistemi uygulamaya koymayı amaçlamaktadırlar. Etkin bir vergi inceleme sistemi, bu faaliyetten amaçlanan sonucun gerçekleştirilmesini sağlayacaktır. Vergi incelemesinden amaç, inceleme ile mükelleflerin vergi kaçırma faaliyetlerine engel olma ve bu anlamda caydırıcılıktır. Kamu alanında geçerli olan etkinliğin ölçülmesi sorunu, vergi incelemesinde etkinliğin ölçülmesin konusunda da karşımıza çıkmaktadır. Bu etkinliğin varlığı konusunda, denetim elemanı sayısı, inceleme sonuçları gibi çeşitli istatistikler kullanılmakla birlikte her bir istatistiği çevreleyen unsurların dikkate alınması gerekmektedir. Vergi incelemesinde etkinlik bir sistem konusudur. Mevcut durumda Türkiye'de vergi inceleme sisteminde değişiklik yapılması gerekmektedir. Var olan durumu değerlendirdiğimizde, Türkiye'de vergi inceleme sistemi, denetim biriminin kendi planlamasını yapamayarak iş yükü altında ezildiği, standart iş yapış tarzına sahip olunmayan, mükelleflerin her bir müfettişin farklı uygulamalarına muhatap olabildiği, bireysel nitelikte, öngörülemez ve maliyetli bir süreç olduğu hususları karşımıza çıkmaktadır. Bütün bu sorunların çözümü bütüncül bir konsept değişikliğini gerektirmektedir. Konsept değişikliğinde ana unsur teknoloji kullanımı olmalıdır. Teknolojik gelişmelerle birlikte vergi inceleme sisteminin müfettiş odaklılıktan sistem odaklı hale gelen, ekip çalışmasına yatkın, bilgi işlem teknolojileri konusunda da yetkin denetim elemanlarının olduğu, kurumsal, öngörülebilir ve daha az maliyetli bir sisteme dönüşmesi gerekmektedir. Ayrıca "her işe uygun" denetim elemanı yaklaşımından, uzmanlaşmanın geçerli olduğu bir sisteme geçilmesi, vergi kaybının yüksek olduğu sektörler ile vergi gelirininin önemli kısmını ödeme kapasitesi olan büyük mükelleflere odaklanılan, standart denetimlerin farklı bir birim tarafından gerçekleştirildiği, teknoloji yoğun bir denetim modeli kurgulanması gerekmektedir.