Vitex agnus-castus L. (Hayıt) bitkisinin çiçek, yaprak ve meyvelerinden standardize ekstrelerin hazırlanması ve biyolojik etkilerinin araştırılması

Bu çalışmada, Balıkesir (Burhaniye)'den toplanmış beyaz ve mor çiçekli Vitex agnus-castus L. bitkisi ile İstanbul (Zeytinburnu Tıbbi Bitkiler Bahçesi)'dan toplanan kültüre alınmış mor çiçekli V. agnus-castus bitkisinin çiçek, yaprak ve meyve kısımları ayrılarak uçucu yağları elde edilmiştir. Uçucu yağların kimyasal bileşenleri GC-FD/MS ile tespit edilmiş, ardından da kemotipleri belirlenmiştir. Bitkinin geçmişteki kullanımları doğrultusunda, A549 ve MCF-7 hücre hatları seçilerek uçucu yağların sitotoksisiteleri değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlarla V. agnus-castus uçucu yağlarının yüksek sitotoksisiteye sahip oldukları anlaşılmıştır. Balıkesir bölgesinden elde edilen uçucu yağların (özellikle de mor çiçek uçucu yağının) daha sitotoksik olduğu görülmüş ve bu sonuçlar uçucu yağların yüksek miktarda içerdikleri α-pinen, karyofilen ve limonen bileşikleri ile ilişkilendirilmiştir. Balıkesir'den toplanmış mor çiçekli V. agnus-castus bitkisinden; meyve, çiçek ve yaprak %70 etanol ekstreleri hazırlanmış ve bu ekstrelerin A549 ve MCF-7 hücre hatlarındaki sitotoksisitesi değerlendirilmiştir. V. agnus-castus meyve ekstresinin her iki hücre hattı için de yaprak ve çiçek ekstrelerinden daha sitotoksik olduğu görülmüştür. Balıkesir'den toplanmış V. agnus-castus çiçek, meyve ve yapraklarından %70 etanol ekstreleri ve %100 su ekstreleri hazırlanmış ve her birinin total fenolik, total flavonoit miktarları ile LC-HRMS cihazıyla fenolik içerikleri tayin edilmiştir. Bu ekstrelerin her biri, yüksek yağlı diyetle indüklenmiş obeziteye sahip erkek Wistar albino sıçan gruplarının diyetlerine dahil edilerek 7 hafta boyunca test edilmiştir. Çalışmanın sonucunda; hayıt yaprak %70 etanol, hayıt yaprak su ve hayıt çiçek %70 etanol ekstrelerinin obezite oluşturulmuş sıçanların vücut ağırlığında azalmaya neden olduğu ve negatif kontrol grubu ile kıyaslandığında serum LDL, trigliserit, leptin, lipaz, TNF- ve IL-1 seviyelerinde düşüşe; HDL ve adinopektin düzeylerinde ise artışa neden olduğu görülmüştür. V. agnus-castus yaprak ve çiçeklerinin luteolin-7-glukozid ve kemferol bileşiklerince zengin olmalarının obezite üzerinde yararlı etki göstermelerinde etkili olduğu düşünülmektedir. Tez kapsamında, T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı Ege Tarımsal Araştırma Enstitüsü ile çalışılarak, 95 farklı bölgeden toplanmış V. agnus-castus meyve droglarının PDA dedektörlü HPLC cihazı ile Türk Farmakopesi "Hayıt, Meyve" monografındaki yöntem kullanılarak kastisin içerikleri değerlendirilmiştir. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda, yerli ve başlıca kastisin bileşiği olmak üzere fenolik ve flavonoit bileşiklerince zengin bir V. agnus-castus kültür çeşidi geliştirilecektir.