Sakız ağacı (Pistacia lentiscus L.)'nın pistacia anaçları (Pistacia vera L., Pistacia khinjuk Stocks, Pistacia atlantica Desf., Pistacia terebinthus L.) üzerine in vitro mikroaşılanması

Juvenil sakız ağacının (Pistacia lentiscus L.) sürgün uçlarının mikroaşılanması çalışıldı. Dört Pistacia türünün antepfıstığı,buttum,atlantik sakızı ve melengiç (Pistacia vera L., Pistacia khinjuk Stocks, Pistacia atlantica Desf. ve Pistacia terebinthus L.) olgun tohumları için yüzey sterilizasyonu metotları geliştirildi. In vitro çimlendirilmiş olgun tohumlar anaç olarak kullanıldı: 14 günlük (P. vera L., P. khinjuk Stocks ) ve 8 haftalık (P. atlantica Desf. ve P. terebinthus L.) fidelerin sürgün uçları kotiledonlar üzerinden kesildi. Aşılanacak anaçların gelişimini gözlemlemek için 4 türün sürgün uzunluğu, gövde çapı ve kök uzunluğu gibi büyüme özellikleri, 3 farklı besi ortamında çalışıldı : (1) 0.5 mgl-1 BAP + 0.1 mgl-1 IBA, (2) 0.5 mgl-1 IBA + 0.1 mgl-1 BAP ve (3) kontrol grubu (bitki büyüme düzenleyicisiz). Sakız ağacının aksenik olarak çimlenmiş olgun tohumlarından köken alan sürgünler genç anaçlar (antepfıstığı, buttum, atlantik sakızı ve melengiç) üzerine in vitro ortamda mikroaşılandığında bütün kombinasyonlarda %100?lük bir başarı ile yeni sürgün-tomurcuk gelişmesi gözlenmiştir. Anaçların aşılamadan önce bütün yaprakları kesilerek gövde ekseni boyunca dikey bir yarık açıldı; Taban kısmı V şeklinde kesilen mikroçelikler anaçta açılan yarığa yerleştirilmiştir. Aşı başarısının gözlenmesi için mikroçelik uzunluğu ve kültür besi ortamının etkisi gibi parametreler ölçülmüştür. Ortalama sürgün gövde çapı sürgün uzunluğu ve kök uzunluğu değerleri anacın tipine göre değişti. Antepfıstığı ve buttum olgun tohumlarından anaçların gelişimi atlantik sakızı ve melengicden daha hızlı olmuştur. Bitki büyüme düzenleyicisi içermeyen MS besi ortamı bütün türlerde en iyi çimlenme ortamı gibi görünmekle birlikte de 0.5 mgl-1 BAP+0.1 mgl-1IBA destekli MS besi ortamı anaç gelişimi için kullanıldı. Çünkü bu işlemde köklerin gelişiminin inhibe olduğu görüldü. En iyi anaç gelişimi atlantik sakızı ve melengiç?den ziyade antepfıstığı ve buttumun in vitro çimlenmiş olgun tohumlarından elde edildi. Atlantik sakızı ve melengiç tohumlarından sürgünlerinin yavaş gelişimi ve daha uzun kök farklılaşması çok aşikardı. Antepfıstığı, buttum, atlantik sakızı ve melengiç?in kök uzunlukları için en iyi cevapları sırasıyla, 34.43 mm, 44.53 mm, 28.58 mm ve 16.83 mm olarak tespit edildi. Antepfıstğı ve buttumun 14 günlük fideleri anaç olarak kullanıldı. Çünkü antepfıstığı ve buttum için ortalama gövde çapları 2 haftalık kültürden sonra sırasıyla 2.38 mm ve 1.44 mm olarak tespit edildi. Atlantik sakızı ve melengiç fidelerinin yavaş gelişmesinden dolayı ancak 2 aylık kültür sonucu mikroaşılamaya hazır hale geldi. Genç anaçlar üzerine in vitro çoğaltılan sürgün uçlarının mikroaşılanması sonucu bütün işlemlerde 100% yeni tomurcuk ya da sürgün gelişimi gözlendi. Mikroaşılanmış fidelerde köklerin gelişmesi kullanılan mikroçeliklerin uzunluğu ile doğrudan ilişkilidir. Mikroaşılı fidelerde en iyi kök gelişimi 0.5 cm ve 1.0 cm?lik mikroçeliklerden ziyade 1.5 cm?lik mikroçeliklerle elde edilmiştir. Aşıların üzerinde aksillar sürgün gelişiminin olmaması ve yavaş büyüme genellikle mikroaşılar bitki büyüme düzenleyicisi içermeyen besi ortamı üzerinde kültüre alınmaları halinde gözlendi. In vitro mikroaşılı bitkiler in vivo ortama başarılı bir şekilde alıştırıldı ve mikroaşılı bitkilerin alıştırılması sonucunda herhangi bir zorlukla karşılaşılmadı. Bu çalışma olgun sakız ağacı genotiplerinin klonal olarak çoğaltılması için bir mikroaşılama protokolünün geliştirilmesi ve geleneksel sakız ağacı çoğaltma problemlerinin giderilmesi için etkili bir protokol olabileceği düşünülmektedir. Çünkü sakız ağacı erkek ve dişi bitkileri ayrı olan yani dioik ve çalı formunda bir bitkidir. İyi bir ağaç formu vermek uzun yıllar alabilmektedir. Bu da sakız ham maddesi üretiminde sürenin uzamasına neden olabilmektedir. Mikroaşılama yoluyla elde edilen tek gövdeli ve uygun bir gövde ve dal formu kazanmak daha rahat olacaktır. Anahtar kelimeler: Damla sakızı, mikroaşılama, Sakız ağacı,vejetatif çoğalma