Yarı entansif koyun çiftliklerinde hayvan refahının hayvana, kaynağa ve yönetime bağlı göstergeler kullanılarak değerlendirilmesi

Bu tez araştırması, Burdur ilinde faaliyet gösteren yarı entansif koyun çiftliklerinde AWIN koyun protokolü temel alınarak hazırlanan hayvana, kaynağa ve yönetime bağlı göstergelerle hayvan refahı düzeyini yaz (2844 hayvan) ve kış (2693 hayvan) değerlendirmelerinde mevcut durumu tespit ve analiz etmeyi amaçlamıştır. Hayvana bağlı göstergelerden bireysel değerlendirmede vücut kondisyon skorunun ideal aralıkta olma oranı (2-4 arası) yazın %99,89, kışın ise %99,85 olarak tespit edilmiştir. Kulak, göz, yüz/burun, baş/boyun, vücut, bacak ve meme lezyonları ve yapağı kalitesinin her iki mevsimde de iyi olduğu gözlenmiştir. Ancak, yapağı temizliği (skor 0 ve 1: %79,84) ve fekal kirlenme (skor 0 ve 1: %84,87) oranları yazın ideal seviyede bulunmuş olup, kışın bu oranlar sırasıyla %46,42 ve %41,52'ye düşmüştür. Uzaktan yapılan anormal davranışlar gözleminde stereotipi, sosyal izolasyon, aşırı kaşınma gibi anormal davranışların oranı düşük bulunmuş, tanıdık insan yaklaşım testinde insan-hayvan ilişkisinin iyi seviyede olduğu saptanmıştır. Yaz ve kış dönemi verileri istatistiksel olarak karşılaştırıldığında yapağı temizliği, fekal temizlik, mastitis, sıcaklık stresi (p<0,001), solunum problemi, topallık (p<0,01) baş-boyun lezyonu ve vücut lezyonu (p<0,05) arasında fark olduğu saptanmıştır. Kalitatif davranış değerlendirmesi (QBA) açısından da hem yaz hem de kış değerlendirmelerinde PC1 (duygu durumu bileşeni) açısından pozitif, PC2 (duygu şiddeti bileşeni) açısından orta seviyede, genel olarak olumlu sonuçlar elde edilmiştir. Kaynağa bağlı göstergelerden barınak özellikleri kapsamında incelenen koyun başına ortalama alan, suluk uzunluğu ve yemlik uzunluğu sırasıyla 3,5 m², 4 cm ve 17,48 cm olarak bulunmuştur. Hava kalitesi ölçümlerinde amonyak (NH3) seviyesi ortalamaları yazın otlatmada 0,33 ppm, yazın barınakta 0,91 ppm ve kışın barınakta 2,84 ppm olarak hesaplanmıştır. Benzer şekilde, karbondioksit (CO₂) seviyesi de yazın orlatmada 434,17 ppm, yazın barınakta 695,57 ppm ve kışın barınakta 1100,37 ppm olarak hesaplanmıştır. Yönetime bağlı göstergelerden sürü yöneticilerinin yaş ortalaması 45,9 yıl ve sürüdeki ortalama anaç koyun sayısı 94,8'dir. Çiftliklerin hiçbirinde yazılı bir sağlık programı bulunmadığı ve kastrasyon uygulanmadığı belirlenmiştir. Otlatma programları sonuçlarına göre yaz döneminde 30 sürü otlatmaya çıkmakta; bu sürülerin 9'u günde bir kez, 21 sürü ise günde iki kez otlatmaya çıkmaktadır. Kış döneminde ise 16 sürü hiç otlatmaya çıkmazken, 13 sürü günde bir kez ortalama otlatmaya çıkmaktadır. Sürü yöneticilerin hayvan refahı algısı genel olarak pozitifken, biyogüvenlik uygulamalarında ise özellikle farklı sürülerle temas, dezenfeksiyon ve karantina gibi konularda yetersizlikler tespit edilmiştir. Bu tez, Türkiye'de koyunlarda hayvan refahı değerlendirmesi araştırmaları için bir bilgi kaynağı oluşturacaktır.