
48
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Topoloji kontrolü ile kablosuz algılayıcı ağ güvenliğinin iyileştirilmesi
Bu çalışmada KAA'lar için ağ ömrü en büyüklenirken, kısmi fazlalığa dayalı yeni bir güvenilirlik protokolüyle ağ güvenilirliğinin iyileştirilmesi amaçlanmıştır. Önerilen karışık tam sayılı PRF modeli aşamalı olarak geliştirilmiştir. İlk olarak ağ ömrünün en büyüklendiği ve herhangi bir güvenilirlik protokolünün kullanılmadığı NRF modeli kurulmuştur. Ardından herhangi bir aksaklık esnasında yoğun kullanımıyla büyük veri kaybı problemlerine sebep olabilecek merkezi düğümlerden kaynaklanabilecek riskleri mümkün mertebe giderebilmek için algılayıcıların dengeli kullanıldığı bNRF modeli geliştirilmiştir. Daha sonra dengeli kullanım stratejisinin yanı sıra, çoklu kopya gönderimi ve çoklu yollar rotalama protokollerinin birlikte kullanıldığı FRF modeli sunulmuştur. Modelde algılayıcıların ürettikleri veri paketlerinin ikişer kopya halinde düğüm ayrık yollardan gönderilmesi sağlanarak, her veri paketi için iletim yollarından birinde bir aksaklık meydana geldiğinde diğer kopyanın baz istasyonuna ulaştırılabilmesi amaçlanmıştır. Ancak dengeli kullanım ve çoklu yollarla çoklu kopya gönderimi stratejilerinin birlikte kullanımı enerji sarfiyatını arttırdığından ağ ömrünü olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle bahsedilen protokollerin daha enerji verimli şekilde kullanıldığı PRF modeli geliştirilmiştir. Bu modelde de dengeli kullanım stratejisi kullanılmış; ancak yoğun kullanımıyla ağ ömrünü iyileştirebilecek bir algılayıcı varsa merkezi düğüm seçilmesine izin verilmiştir. Ek olarak PRF'de sadece merkezi düğüm üzerinden veri aktaran algılayıcıların ürettikleri veriyi kopyalayıp düğüm ayrık yollardan göndermesi sağlanmıştır. Performans analizinde ağ ömrü, kalan enerji ve korunan veri kriterleri kullanılmıştır. Ağ ömrü ve ağ güvenilirliği arasındaki ödünleşim incelenmiştir. Son olarak PRF'nin çözüm süresini azaltan sezgisel bir yöntem geliştirilmiştir.
Çok hedefli savunma problemlerinde istihbaratın değeri
Bu çalışma, çok hedefli bir savunma probleminde, farklı senaryolar altında istihbaratın değerinin tespitine yönelik analitik bir yaklaşım sunmaktadır. Amaç, karar verici için tüm alternatif stratejileri analiz etmektir. Doğrusal olmayan programlama yöntemi kullanılarak farklı senaryolar modellenmiş ve çözümler yorumlanmıştır. Savunmacının koruması gereken iki farklı bölgesi ve bu bölgelere saldırma olasılıkları olan iki bağımsız terör örgütü bulunmaktadır. Savunmacı olası terör saldırılarına karşılık tesis etmesi gereken güvenlik seviyesine karar verecektir. Savunmacının katlanması gereken maliyetler, güvenlik seviyesi oluşturma, ek istihbarat alma ve başarılı saldırı sonucunda yaşanacak kayıpların maliyeti olarak tanımlanmıştır. Savunmacı ek istihbarat almadan ya da alarak karar vermeyi seçebilir. Bu çalışmada ek istihbaratın mükemmel ya da kısmi istihbarat olarak gelebileceği varsayımı altında modeller oluşturulmuş ve çözülmüştür.
Elektrikli araç hızlı şarj istasyonlarında öncelikli servis için derin pekiştirmeli öğrenme tabanlı kaynak yönetim modeli ve uzun-kısa süreli bellek ile ortalama bekleme süresi tahmini
Günümüzde elektrikli araçlar içten yanmalı motorlu araçların yerini hızla almaktadır. Kıyaslandığında da elektrikli araçların küresel ısınmaya çok daha az etki etme potansiyeli vardır. Ancak bu olumlu etkisine karşın, elektrikli araçların hızlı şarj istasyonlarında 30 dakika olmak üzere uzun şarj dolum süresine ihtiyacı vardır. Hızlı şarj istasyonlarının sayı ve kapasitelerinin sınırlı olmasıyla birlikte uzun şarj süreleri, istasyonlarda araçların kuyruk uzunluğunu ve bekleme süresini artırmaktadır. Araçların belli bir bölümünün bekleme süresini azaltmak için öncelikli servis veren şarj istasyonları oluşturulabilir. Bunun yanında araç kullanıcıları istasyona varış yaptıklarında şarj olmak için bekleyecekleri ortalama süre hakkında öngörü sahibi olmak isteyebilir. Bu çalışmada iki amaç bulunmaktadır. İlk amaç Derin Q-Öğrenme tabanlı öncelikli servis veren bir şarj istasyonu yönetim modeli geliştirilmesi, ikincisi ise araç kullanıcılarına ortalama bekleme süresi bilgisinin Uzun-Kısa Süreli Bellek yöntemi kullanılarak tahmin edilmesi. Literatür incelendiğinde hızlı şarj hizmetini ele alan çeşitli çalışmalar vardır. Fiyatlandırma, talep dengeleme, istasyon konumlandırma ve kapasite belirleme, bekleme sürelerini azaltmak için şarja kabul edilen araç sayısının kısıtlanması gibi konularda çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmada elektrikli şarj istasyonuna gelen araçlar düşük ve yüksek öncelikli iki araç sınıfına ayrılmaktadır. Ekspres (öncelikli) şarj istasyonu yönetim modelinin amacı, bu araç sınıflarının ortalama bekleme sürelerinin oranının belirli bir seviyede tutmaktır. İstasyon, hedeflediği görece bekleme süresi oranını belirler ve ilan eder ve hedefini tutturmak için boşalan kaynaktan hizmet alacak öncelik sınıfını gerçek zamanda dinamik olarak değiştirir. Bu değişiklik için Derin Q-Öğrenme tabanlı kaynak kontrol mekanizması geliştirilmiştir ve performansı çeşitli şartlar altında test edilmiştir. Ayrıca geliştirilen yöntemin performansı literatürde bu alandaki Fescioglu-Unver ve diğ. (2021) ve Kakillioglu ve diğ. (2022) çalışmalarıyla kıyaslanmıştır. Sonuçlar incelendiğinde geliştirilen yöntemin hedeflenen bekleme oranını gerçekleştirdiği ve istasyona gelecek ani araç yüklenmeleri karşısında hızlı bir şekilde toparlanabildiği gözlenmiştir. Literatürde elektrikli araçlar ve şarj istasyonları alanında ise bekleme süresi tahmini yapan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmada, istasyondan gerçek zamanda veri toplanarak takip eden 5 dakika içinde gelecek araçlar için tahmini bekleme süresi ilan edilmektedir. Tahmin için Uzun-Kısa Süreli Bellek (LSTM) yöntemi kullanılmaktadır. Buna ek olarak, LSTM yönteminin tahmin kalitesi yapay sinir ağı yöntemi de çalışmada uygulanarak karşılaştırılmış ve daha iyi performans gösterdiği görülmüştür.
Türkiye'de yenilenebilir enerji sistemleri yatırım risklerinin ÇKKV yöntemleri ile analizi
Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaç duyduğu enerji, medeniyetin temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu ihtiyacı karşılamak için, iki tür kaynaktan yararlanılabilmektedir: yenilenebilir özelliğe sahip olanlar ve yenilenemez özellikte olanlar. Yenilenemez enerji kaynaklarının daha yaygın ve maliyet açısından daha ekonomik olması, onlara olan talebi artırmaktadır. Ancak, bu enerji kaynaklarının tükenme riski taşıması ve çevresel etkileri, insanlığın geleceği ve güvenliği açısından önemli riskleri beraberinde getirmektedir. Diğer taraftan, yenilenebilir enerji kaynakları ilk kurulum maliyetleri açısından daha yüksek olması nedeniyle genellikle ilk tercih olarak değerlendirilememektedir. Bu çalışmada, rüzgâr, güneş, hidrolik, biyokütle ve jeotermal enerji santralleri gibi elektrik enerjisi üretiminde yaygın olarak kullanılan yenilenebilir enerji sistemlerinin yatırım riskleri literatür taraması doğrultusunda 5 ana başlık altında toplamda 26 risk olarak incelenmiş, bu sistemlerin kurulumu, işletimi ve bakımı süreçlerinde ortaya çıkabilecek risklerin önem sıralamasının belirlenmesine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
Yenilenebilir enerji kaynaklarının AHP ile değerlendirilmesi ve SPSS çalışmasının yapılması
Sanayi, ulaşım ve tarım gibi daha birçok sektörde kullanılan temiz enerji kaynaklarından bir tanesi elektrik enerji kaynağıdır. Refah düzeyini artırma amacı, nüfus ve teknolojik gelişmeler elektrik enerjisine olan ihtiyacı kaçınılmaz hale getirmiştir. Bu çalışmada Türkiye'de yer alan enerji kaynaklarının tanımı, istatistikleri, ÇKKV yöntemlerinden Analitik Hiyerarşi Prosesi/ TOPSIS ile incelenmiştir. Ayrıca SPSS analiz yazılımını kullanarak anket çalışması gerçekleştirilmiştir. Bu sebeple yapılan çalışma sonucunda yenilenebilir enerji kaynakları çalışmalarına katkı sağlayacağı düşünülmektedir.
Katılım bankacılığında yapay zeka destekli ürün önerme modeli
Her geçen gün yeni çalışmalarla gelişen yapay zekâ özellikle tahminleme çalışmalarıyla belirsizlik içinde yaşadığımız anları aydınlatmaktadır. Öngörünün son derece önemli olduğu finans alanında gelecek durum ve rakamlarla ilgili tahmin yürütebilmek hayati olduğundan dolayı; bankacılık, sektör olarak yapay zekadaki gelişmelerin önde gelen takipçilerinden olmuştur. Konvensiyonel bankacılık sisteminde agresif uygulamalara ve alternatiflere açık olsa da katılım bankacılığında İslami prensiplerin oluşturduğu kısıtlarla hareket alanı daralmakta ve aksiyonların en doğru seçenek olması önem kazanmaktadır. Bu çalışmanın amacı yapay zekâ destekli modellerle katılım bankacılığının gelişimine katkı sunmaktır. Bu amaç doğrultusunda konuyla ilgili detaylı araştırmalara yer verilip analizler yapılmış, uygulama olarak kümeleme ve birliktelik analizi ile yapay zekâ destekli ürün önerme modeli kurulmuştur. Bu modelle her bir müşteriye en doğru ürünün önerilmesiyle müşteri aktifliği ve sadakati arttırılması amaçlanmaktadır.
Determining the best settings for the operators and parameters of genetic algorithms: A methodology and its application to traveling salesperson problem
Genetic Algorithms (GAs) are heuristic algorithms that are used to approximate the optimal solutions of optimization problems. They are inspired by the theory of natural evolution, where a population of solutions evolves through generations and only the fittest individuals survive at the end. GAs perform very well in many optimization problems in terms of approximation quality and run time. However, a typical GA has several operators such as mutation and crossover, and parameters such as population size and generation number that affect the performance of the GA significantly. In the literature, the operators and parameters of GAs are set based on either the previous experiences of users or trial-error experiments since finding optimum settings of GAs is quite difficult. In this thesis, a methodology is developed for effectively setting the operators and parameters of GAs. Hence, the best settings that will exploit the potential of the used genetic algorithm can be determined. Typically, performance of a GA is evaluated based on two criteria: (1) approximation quality and (2) run time. Approximation quality of an algorithm is determined based on the closeness of the solution found by the algorithm to the optimal solution. Run time is measured by the computational time the algorithm consumes until termination. In general, there are trade-offs between these two criteria, i.e. higher approximation quality requires more run time, and a GA is expected to find a solution with high approximation quality in a short time. Settings of the operators and parameters affect both criteria, and different settings can be advantageous in terms of different criteria. Therefore, we model the problem of effectively setting the parameters of a GA as a multi-objective optimization problem, using approximation quality and run time as the objectives. In the thesis, we employ a multi-objective evolutionary algorithm (MOEA) to solve the problem and discover the trade-offs between approximation quality and run time of GAs. MOEAs are population-based heuristics that mimic natural evolution process and find a well-converged and well-diversified set of nondominated solutions. In our approach, each solution of MOEA represents a setting for operators and parameters of the GA considered. To evaluate a solution in the population, the GA is run using the settings defined in the solution. The fittest settings in terms of approximation quality and run time survive through generations. At the end, a set of settings, each of which is better on another criterion, is found. The developed methodology is demonstrated on travelling salesperson problems (TSP). A GA that is used to solve TSP is selected. Several alternatives for operators and parameters are considered for the GA, and the best settings are investigated by experimenting on 31 TSP instances selected from the literature. The set of best settings is searched using NSGA-II, a well-known MOEA. Then a greedy heuristic is developed to help decision makers to reduce the size of the set of final solutions based on their preferences.
Baskılı devre kartı montajında hata birlikteliklerini ve örüntülerini keşfederek ürün kalitesini iyileştirmek için veri madenciliği
Operasyonel mükemmellik için müşterilerin kalite beklentilerini karşılarken, üretim esnasında karşılaşılan hataları ve yeniden işleme oranlarını da en aza indirmek hedeflenmelidir. Bu ancak, ilk seferde doğru ürünü üreterek sağlanabilir. Bu çalışmada, baskılı devre kartı montaj hatlarında meydana gelen hataların kök sebeplerinin geleneksel yöntemler yerine veri madenciliği uygulamalarıyla incelenmesi hedeflenmiştir. Hem hataların birliktelikleri hem de zaman içerisindeki örüntüleri incelenmiş, aynı kök sebebi tetikleyebilecek farklı hata türlerinin belirlenmesi sağlanmıştır. Birliktelik kurallarının keşfi için Apriori algoritması, sıralı örüntü madenciliği için ise, Eşdeğerlik Sınıfları kullanılarak Sıralı Örüntü Keşfi (Sequential Pattern Discovery using Equivalence Classes - SPADE) algoritması kullanılarak baskılı devre kartı montajı yapan farklı iki firmada uygulama yapılmıştır. Hem kart tipi bazında, hem de yıl bazında birliktelik kuralları keşfedilirken, sıralı örüntü analizi ile ise birlikte oluşan hataların zamana bağlı ilişkileri anlamlandırılmaya çalışılmıştır. Üretilen birliktelik kurallarının sayıca çok olduğu durumlarda, meta kurallardan faydalanılmıştır. Bu tez kapsamında, kullanılan metodunun standartlaştırılması ve farklı firmalarda farklı alanlarda uygulanabilmesi amaçlanmıştır. Bu doğrultuda, gerçek veriler ikinci bir firmada uygulanmış ve metodun uygulanabilirliği doğrulanmıştır. Standartlaşma ve kök sebep çalışmalarına kolay entegrasyon çalışmaları kapsamında, R üzerinden bir ara yüz oluşturarak, analizlerin görselleştirilmesi sağlanmıştır. Bu çalışmada, kullanılacak verinin hazırlanması, gerçek veri setine metotların uygulanması, elde edilen çok sayıda kuralın elenerek anlamlandırılması, görselleştirilmesi ve son olarak çalışmanın uygulanabilirliğinin farklı bir firmanın üretim hattında doğrulanması örneklerle açıklanmıştır.
Tütün sektöründe faaliyet gösteren bir işletmede uygunluk kısıtlı paralel makine çizelgeleme problemi
Çizelgeleme, birçok endüstriyel firma için zaman, işgücü/ekipman kullanımı ve maliyet açısından önemli sonuçlar ortaya koyan bir optimizasyon problemidir. Son yıllarda azalan malzeme maliyetleri ve teknolojinin gelişmesiyle birlikte piyasada artan rekabet nedeniyle tesislerde harcanan ekstra zaman çok önemli hale gelmiştir. Bu nedenle işin daha kısa sürede yapılabilmesi için planlama ve çizelgeleme ön plana çıkmaktadır. Bu tezde tütün üretim sektöründe faaliyet gösteren paralel makine üretim akışına sahip bir sigara üretim tesisinde karışık tamsayılı doğrusal programlama ile bir çizelgeleme problemi çözülmüştür. Bu çalışma gerçek hayat problemi olup çözümde kullanılacak veriler tezin yürütüldüğü fabrikadan alınmıştır. Problemin birinci amacı işlerin geç kalma süresini minimize etmek, ikincisi ise tamamlanma süresini azaltmaktır. Gecikme ve tamamlanma süresi minimizasyonu için incelenen 92 makalede kullanılan modeller literatür taramasında sunulmuştur. Bu projede işletme bünyesinde bulunan 19 adet paralel akış tipine göre gelen sipariş sırasına göre çizelgelenmiş ve matematiksel modeli kurulmuştur. Kurulan karma tamsayılı doğrusal programlama modeli Python yazılımında (Pycharm) Gurobi çözücüsü ile gurobipy kütüphanesi kullanılarak çözülmüştür. Proje çıktısı olarak, üretim ve üretim planlama ekibinin hafta başında kullanacağı haftalık üretim planı Gantt şeması şeklinde sunulmuştur. Modelin bir diğer çıktısı olarak, makinelerin sorun yaşaması nedeniyle mevcut plandan sapmalar olduğunda, model yeni bir çıktı sağlıyor ve Gantt şeması kullanıcıya tekrar sunmaktadır. Bu sayede kullanıcı dostu, esnek ve her işletmeye göre şekillendirilebilecek bir çizelgeleme oluşturulmuş olacak ve işletme tarafından da uygun şekilde kullanılabilecektir.
Hawkes süreçlerinin verimli simülasyonu
The aim of this study is to implement a fast and efficient algorithm to simulate Hawkes process whose intensity function depends on the events in its process history. In real life cases like seismology, disease spread, stock markets and social media, history (past events) affects future (next events). Hawkes process is suitable to model these cases with its history dependent conditional intensity function. Ogata's modified thinning algorithm is frequently used to simulate Hawkes processes. It is an inefficient algorithm especially for generating huge number of events for different purposes like statistical studies. A cluster-based (composition) algorithm simulating its sub-processes with inversion method using order statistic and time re-scaling theorem is proposed to the alternative of Ogata's modified thinning algorithm. Theoretical and empirical performance assessments are executed to compare the proposed cluster-based (composition) algorithm with the other algorithms and software in the literature. In the theoretical studies the number of operations which are required to generate Hawkes process events are identified and counted for different simulation algorithms to compare their performances. These operations are random variates, intensity function evaluations, inverse cumulative intensity function evaluations, comparison operations and sorting operations. For the empirical studies, a software of the proposed algorithm is implemented in R. This software is used to count the number of operations in the experiments. The results of the empirical studies justify theoretical studies. Furthermore, the time performance of the implemented software is compared with the software about Hawkes process simulation in the literature. The results of the theoretical and empirical studies show that the proposed algorithm is faster and more efficient compared to the other algorithms in the literature.
Genişletilmiş bir malzeme gereksinim plânlaması modeli ve uygulaması: Türkiye kuyumculuk sektörü
Kuyumculuk sektörü, üretimde hammadde olarak değerli metalleri kullanmasından dolayı kendine özgü farklılıklar içeren bir sektördür. Bu değerli hammadde hareketleri, bütünleşik olarak bir kapalı döngü tedârik zinciri içerisinde olmaktadır. Malzemelerin ve özellikle değerli hammaddelerin hareketleri tedârikçiden, üretime ve üretimden müşteriye kadar etkin bir şekilde yönetilmelidir. Bu süreç içerisinde plânlamanın merkezinde olan ve gereksinim kaynağını oluşturan üretimin plânlanması, değerli metallerin kullanılmasından dolayı incelenmesi gereken, farklı gereksinimler içeren bir konudur. Geleneksel Malzeme Gereksinim Plânlama (MRP) yalnızca ileri yönlü hareketleri dikkate alarak, gereksinimlere uygun şekilde üretim sipârişlerini ve ilişkili gereksinimleri ortaya koyar. Bununla birlikte kuyumculuk üretimi yalnızca ileri yönlü malzeme hareketlerini içermez. Kapalı döngü tedârik zinciri içerisinde malzemelerin hareketleri ileri yönlü olarak tedârikçiden üretime ve üretimden müşteriye kadar etkin bir şekilde yönetilmesi gerektiği gibi, aynı şekilde tersine yönlü olarak müşteriden üretime ve üretimden tedârikçiye etkin bir şekilde yönetilmelidir. Kuyumculuk sektörü ileri yönlü geleneksel malzeme hareketlerine ek olarak, geri dönüşüm ve yeniden üretim süreçlerinden dolayı ters yönlü malzeme hareketlerini içerir. Geleneksel MRP, yalnızca ileri yönlü malzeme hareketleri ile ilgilenirken, yalnızca ters yönlü hareketlerin plânlanması ile ilgilenen "Tersine MRP" olarak adlandırılan bir plânlama yaklaşımı da vardır. Tersine MRP, ürünlerin parçalarına ayrıştırılmasının malzeme gereksinim plânlaması ile ilgilenir. Bununla birlikte hem ileri hem de ters yönlü hareketleri dikkate alan başka bir yaklaşıma gereksinim vardır. Bu yaklaşım "Genişletilmiş MRP" olarak adlandırılır. Genişletilmiş MRP, hem ileri yönlü hem de ters yönlü hareketleri MRP içerisinde eşzamanlı olarak dikkate alır. Bu, kuyumculukta MRP için gereksinim duyulan bir yaklaşımdır. Bu çalışmada öncelikle, Türkiye'deki kuyumculuk sektörü dikkate alınarak geleneksel MRP modeli, çift yönlü (ileri ve ters yönlü) üretim içi hareketler ile birlikte çift yönlü tedârik zinciri hareketleri gözönüne alınarak genişletilmiştir. Çift yönlü üretim içi hareketler olarak şunlar dikkate alınmıştır: Hurda, fire geri dönüşümleri ve iade geri dönüşümleri. Çift yönlü tedârik zinciri hareketleri olarak ise iade, tahsilat ve iade yeniden işlemeleri dikkate alınmıştır. Kuyumculuk sektörü, çift yönlü hareketler içeren bu kapalı döngü tedârik zinciri yapısından dolayı ayrıca yönetilmesi gereken belirsizlikleri içerir. Bundan dolayı çalışmanın devamında bu belirsizlikler de dikkate alınarak; sunulan genişletilmiş MRP modeli daha etkin bir tedârik zinciri yönetimi için belirsizlikleri de içerecek şekilde çalışma geliştirilmiştir. Öncelikle çalışma ile ilgili yazın taramaları yapılmıştır. Yapılan yazın taramasını üç başlık altında gruplandırmak doğru olacaktır. Bunlardan ilki MRP, geri dönüşüm ve yeniden üretim ilgili yazın taramasıdır. Bu yazın taraması ile geri dönüşüm ve yeniden üretim içeren üretim ortamlarında üretim plânlama ve MRP problemlerine nasıl çözümler getirildiği araştırılmıştır. MRP ve belirsizlikler başlığı altındaki ikinci bir yazın taraması ile üretim ortamını etkileyen belirsizliklerin neler olduğu ve nasıl yönetildikleri incelenmiştir. Bu araştırmadan yola çıkılarak çalışmada belirsizliklerin nasıl yönetilebileceği ile ilgili yöntem geliştirilmeye çalışılmıştır. Son olarak ise belirsizlik üzerinde yapılan çalışmalardan yola çıkılarak, çözüm yöntemi olarak en çok yeğlenen bulanık modelleme saptaması ile bulanıklığın üretim plânlamada kullanımı üzerine yayınlar araştırılmıştır. Bu konuların araştırılması, yapılan bu çalışmaya ışık tutucu nitelikte etkide bulunmuştur. Çalışma, bu yazın araştırmalarının ışığında şekillendirilmiştir. Çalışmanın devamında ise önerilen genişletilmiş MRP modeli verilmiştir. Kuyumculuk üretim süreci, problemin tanımlanması, modellenmesi bu kısımda yapılmıştır. Öncelikle model, tanımı itibari ile doğrusal olmayan" olarak oluşmuştur. Sonrasında parçalı doğrusallaştırma ile model doğrusal biçime getirilmiştir. Devamında modele belirsizlikler de eklenerek modelin bulanık biçimleri elde edilmiştir. Önerilen model temel olarak iki kısımdan oluşmaktadır. İlk aşamada yeniden üretim, geri dönüşüm ve yeniden kullanımları içeren kapalı döngü tedârik zincirlerindeki üretim/yeniden-üretim ortamları için genişletilmiş MRP modelinin geliştirilmesi yapılmıştır. Bu ana konu ile birlikte, özellikle yeniden üretim, geri dönüşüm ve yeniden kullanım ile öne çıkan belirsizliklerin de dikkate alındığı bu çalışmada, ikinci olarak belirsizliklerin bu malzeme gereksinim plânlama içerisindeki rolü ele alınmıştır. Böylece önerilen modelin daha etkin bir şekilde gerçek yaşam uygulamalarına katılabilirliğinin sağlanması ve karar vericilere daha etkin bir plânlama ortamının sunulması amaçlanmıştır. İlk aşamada, sunulan MRP modelinin geliştirilmesinde doğrusal olmayan ve doğrusal olan karışık tamsayılı matematiksel modellemeler kullanılmıştır. Modellemeler AIMMS yazılımı kullanılarak yapılmıştır. İkinci aşamada ise temel olarak bulanık mantık ve bâzı durulaştırma yöntemleri kullanılarak model, içerisindeki belirsizliklerin yönetilmesi için, belirsizlikleri içerecek şekilde geliştirilmiştir. Modele belirsizliklerin eklenmesi, genel olarak modeli doğrusal olmayan bir duruma dönüştürmüştür. Temel olarak bulanık modelin çözümü için alfa kestirimler ile parametrik doğrusal programlama kullanılmıştır. Her iki aşamada da model çözümleri gerçek vaka üzerinde yapılarak, önerilen modelin uygulanabilirliği sunulmuştur. Değişik çözücüler ve plânlama dönemleri için çözümleme yapılarak önerilen belirli modelin hesaplama etkinliği gösterilmiştir. Çözümler üzerinde duyarlılık analizleri ve kıyaslamalar yapılarak gerek belirli durumlar ve gerekse belirsizliklerin dikkate alındığı durumlar için önerilen modele ilişkin çözüm etkinlikleri verilmiştir. Hem doğrusal, hem de doğrusal olmayan modeller için farklı çözücülerde çözümler elde edilmiş, modelin performansı araştırılmıştır. Çözümlere baktığımızda doğrusal olan modelin, olmayana göre daha etkin bir şekilde çözülebildiği görülmüştür. Çözüm sonuçlarına bakıldığında, üretim ile birlikte hammadde geri dönüşümlerinin plânlama içerisinde oluştuğu ve hammadde stoklarının geri dönüşümler dikkate alınarak şekillendiği görülmüştür. Aynı zamanda iade gelen ürünlerin yeniden işlenmesi veya dönüştürülmesi işlemi de plânlama içerisinde oluşmuş ve sipâriş karşılama veya hammadde oluşumu olarak karşımıza çıkmıştır. Sonuç olarak, bu çalışmada genişletilmiş bir MRP modeli, karışık tamsayılı programlama yöntemi kullanılarak Türkiye kuyumculuk sektöründeki bir üretim plânlama problemine; geri dönüşüm, yeniden kullanım ve yeniden üretimleri standart üretim plânlamanın yanında dikkate alarak çözüm önerilmiştir. Önerilen model hem ileri hem de geri yönlü kapalı döngü tedârik zinciri hareketlerini süreç, tedârik ve müşteri tarafını eşzamanlı olarak gözönünde tutarak dikkate almaktadır. Tip-1 ve tip-2 bulanıklık tanımlamaları dikkate alınarak, geri dönüşümden kaynaklı belirsizlik, doğrusal bulanık programlama yöntemi ile dikkate alınarak model geliştirilmiştir. Bunlar, yazına kazandırılan temel katkılardır. Önerilen model ve bulanık uygulamalar, kuyumculuk üretiminden gerçek bir vaka kullanılarak çözümlenmiştir. Değişik çözücüler ve plânlama dönemleri için çözümleme yapılarak, önerilen belirli modelin hesaplama etkinliği gösterilmiştir. Üretim plânlama çalışmalarının sonuçları, ters yönlü hareketlerin nasıl yönetildiğini göstermiştir. Belirli ve bulanık modellerin çözümleri, değişik kabul düzeyleri için toplam mâliyet değişimleri düzeyinde kıyaslanmıştır. Bulanık yaklaşımın karar vericilere daha iyi bir bakış açısı sunduğu gösterilmiştir. Ana amaç, değerli hammaddenin etkin bir biçimde kullanımıdır ve üretim plânlamacılar için ana zorluk budur. Önerilen model, üretimin bu ana darboğazının yönetimi için bir çözüm önermiştir. Bu etkin üretim plânlama yaklaşımının, şirket hissedarları ve üretim plânlamacılar için tatmin edici olduğu söylenebilir. Önerilen modelin uygulaması göstermiştir ki, önerilen model hem etkin bir üretim plânlama yaklaşımıdır, hem de hesaplama yükü açısından etkin ve kullanışlıdır.
Revenue optimization based on price, delivery time, andcapacity
The intention of this thesis investigate the optimum price, guaranteed delivery time, and capacity expansion level of a single firm to maximize its profit per time in the make-to-order system under a deterministic environment. A log-linear demand model that depends on the sales price and guaranteed delivery time of a single product is used. In order to satisfy customer demand, guaranteed delivery time must be met at a certain service level. The firm has the option to expand its production capacity at a cost in order to meet demand and satisfy predefined service level by delivering the product within a guaranteed delivery time. A mathematical programming model for profit maximization is constructed to observe the relation between these three decision variables; price, guaranteed delivery time, and capacity expansion level, and find the optimal decision variables set that maximize the profit. The characteristics of decision variables are investigated for different frameworks and parameters. Our model complements the literature as we introduce convex exponential capacity expansion function alongside the linear capacity expansion cost function. Additionally, we consider production cost as a decreasing function of guaranteed delivery time. We perform a computational study to find the optimal solution set and make observations regarding these results. We further provide general managerial insights about which strategies should be adapted according to company structure.
Improving wind power forecasts: Integrating adaptive histogram of oriented gradients and multiple numerical weather predictions
In this research, alternative representations of the grid based Numerical Weather Prediction (NWP) models are proposed for wind power forecasting purposes. Wind speed is the major indicator for the power generation. However, wind direction has nonlinear effects coming from the wind's dynamic nature. With the traditional repre- sentations, the continuous and cyclic behavior of the wind direction is not perceived by the learners. To address these problems, Standard and Supervised transformation methods based on the Histogram of Oriented Gradients (HOG) of the NWP models are proposed. Our experiments on forty-seven wind farms show that the Standard HOG transformation on the naive features of multiple NWP models from distinct locations provides superior performance in linear learners. Additionally, Supervised HOG trans- formation is proposed with the utilization of tree based clustering methods. According to the results of the experiments with combined representations, linear learning meth- ods outperform the tree based learners in wind power forecasting. This result indicates that the nonlinearity deriving from the wind direction's circular behavior is represented in as suitable form for the linear learners.
Besleyici tasarımında matematiksel model kullanımı
Katılaşma sürecinin simulasyonuna yönelik pek çok bilgisayar programı geliştirilmiş olmakla birlikte, Chvorinov'un modulus metodu, henüz, pratik ve başarılı bir yöntem olarak yerini korumaktadır. Bu çalışmada, araştırma konusu, "Besleyici Tasarımında Matematiksel Model Kullanımı" olarak belirlenmiştir. Çalışmada, ring şeklindeki çelik dökümlerde, optimal besleyici tasarımı üzerinde durulmuştur. Bu bağlamda, problem tam sayılı doğrusal olmayan programlama, biçiminde formüle edilmiştir. Amaç fonksiyonu, sağlam döküm elde etmenin yanı sıra, maliyet enküçüklemesini hedeflemiştir. Karar değişkenlerinin, besleyici türü, boyutları ve sayısı olduğu modelde, katılaşma zamanı, hacimsel yeterlilik ve besleme aralığı geleneksel kısıtları yer almıştır. Ardından, model, döküm boyutlarının ve çekme oranını değiştirilmesiyle, sayımlama tekniği kullanılarak, basic programlamayla, yaklaşık 200 farklı durum için çözülmüştür. Model çıktıları, minitab2 paket programı kullanılarak analiz edilmiş ve sonuçlar tartışılmıştır. Benzer fakat geliştirilmiş bir model kullanımıyla, deneme yanılma yönlü yaklaşımların ortadan kaldırılabileceği ve görece ekonomik tasarımlara varılabileceği değerlendirilmiştir.
Hücresel imalat sistemlerinin bozucu faktörlere dayanıklı operasyonel tasarımı
Şirketler ürün çeşitliliği, kalite ve maliyeti açısından artan müşteri beklentilerini karşılayabilmek için geleneksel imalat sistemlerini esnek, verimli ve etkili imalat sistemleri ve teknolojileri ile yenilemektedir. Grup teknolojisi (GT) felsefesinin üretim alanında uygulaması olan hücresel imalat sistemleri (HİS) ürün çeşitliliği ve kalitesini arttırmak, proses-içi-envanter ve bitmiş ürün envanter miktarları ile imalat temin sürelerini düşürmek isteyen şirketler tarafından sıklıkla tercih edilen, etkili bir imalat sistemi yerleşim düzenidir. HİS'e geçiş yapan şirketler fonksiyonel yerleşim tarzında düzenlenmiş üretim yapılarını birbirlerine bağlı imalat ve montaj hücrelerinden oluşan hücresel yerleşim tarzına uygun olarak yeniden düzenlemektedir. HİS'in temel bileşeni olan GT bazlı hücreler atölye tipi üretimin esnekliğiyle hat tipi üretim sistemlerinin üretim kabiliyetini bir araya getiren melez bir konfigürasyona sahiptir. Bu çalışma ile amaçlanan GT bazlı imalat hücrelerinin bozucu faktörlere dayanıklı operasyonel tasarımı için bir yol haritası sunmaktır. Hücre tasarımı için önceden yapılmış çalışmalardan farklı olarak hücreye dair çok sayıda performans metriğinin bir arada ele alındığı çok-amaçlı bozucu faktörlere dayanıklı (robust) tasarım yaklaşımı önerilmektedir. Operasyonel tasarım yaklaşımı Genichi Taguchi'nin felsefesi ile yanıt yüzey metodolojisinin (YYM) matematiksel ve istatistiksel tekniklerini çok-amaçlı optimizasyon için simülasyon ortamında bir araya getirmektedir. Simülasyon ortamı hücre tasarım konfigürasyonlarının denenebilmesi, deney esnasında değişkenliğe neden olan faktörlerin kontrollü olarak etkilerinin tanıtılabilmesi açısından kolaylık sağlamakta ayrıca gerçek dünyada deney yapılmasını kısıtlayan, zaman, maliyet v.b. birçok etmenden deneyi bağımsız kılmaktadır. Sistem değişkenliği gözönünde bulundurulmadan optimum performans göstermesi için tasarlanan hücrelerin değişkenlik içeren üretim ortamından etkilenmeden beklenen performansı gösterebilmesi oldukça zordur. Ayrıca hücre tasarlanırken kullanılan girdi değişkenlerinin doğruluğunun tam bir kesinlikle onaylanması mümkün değildir. Bu değişkenlerin değerlerindeki sapmalar klasik yaklaşım ile optimum tasarımı yapılan hücrelerin performansında önemli ölçüde değişkenliğe yol açmaktadır. Klasik anlamda optimum performans göstermesi için tasarlanan hücrelerin sistem performansını etkileyen faktörlerin (bozucu faktörler, gürültü faktörleri) etkisine karşı duyarlılığı yüksektir. BFD tasarımı yapılan hücrelerin bozucu faktörlerin etkisi altında gösterdiği performans değişkenliği minimum ölçüdedir. Çalışma sonucunda bozucu faktörlere dayanıklı (BFD) tasarımı yapılan hücrelerin performans karakteristiklerinin ortalama değer etrafından gösterdiği değişkenliğin klasik yaklaşım aracılığıyla optimum performans vermesi için tasarlanan hücrelere göre oldukça az, beklenen değerinin ise klasik optimal tasarımın beklenen değerine yakın olduğu gözlemlenmiştir. Elde edilen sonuçlar BFD tasarım yaklaşımının değişkenlik içeren gerçek-dünya ortamları için etkili bir GT imalat hücresi tasarım yaklaşımı olduğunu göstermektedir. Anahtar Kelimeler: Simülasyon, Hücre Dizaynı, Bozucu Faktörlere dayanıklı tasarım, Taguchi Metodu, Yalın Üretim, Hücresel İmalat Sistemleri, U-tipi hücre, Yanıt Yüzey Metodolojisi, Robust Optimizasyon, Hücre Formasyonu, Gruplama Genetik Algoritması
Bir otomotiv yan sanayi işletmesinde hücresel üretim sistemi tasarımı ve çok amaçlı çizelgeleme problemi çözümü
Küreselleşen dünyada işletmeler, hem varlıklarını sürdürmek hem de müşteri gereksinimlerini karşılayabilmek için, maliyetlerini azaltma yoluna başvurmaktadırlar. İşletmelerin maliyetlerinin büyük çoğunluğu, sanıldığı üzere genel giderler ve işçilik giderlerinden oluşmamaktadır. Kullanılan üretim sistemi ve uygulamadaki hatalar, göze batmayan bir maliyet olarak düşünülse de, yapılan çalışmalarda genellikle, bunun en yüksek maliyet kalemi olduğu düşünülmektedir. Artan rekabet ortamındaki işletmeler, tüm maliyet kalemlerinden kurtulmak ve karlılığını sürdürmek için tüm israflarını azaltmak hatta yok etmek isterler. Bu amaçla, üretim sistemlerinde uygun değişiklikler yapmak için çalışma yapmaktadırlar. Hücresel üretim sistemi, benzer parçaları ve makineleri gruplayarak ve her grupta bir parça ailesinin üretilmesini sağlayarak, verimlilik artışı, taşıma sürelerinde kısalma, süreç içi stoklarda azalma gibi avantajlara sebep olmaktadır. Bu sebeple, hem araştırmacılar hem de uygulayıcılar için ilgi gören bir üretim sistemi olmuştur. Bu çalışmada, otomotiv yan sanayide faaliyet gösteren bir işletmedeki sürece göre yerleşime sahip olan bir üretim bölümü için hücresel üretim sistemi tasarım önerisi yapılmıştır. Çalışmanın amacı; ürünlerin benzerliklerine göre gruplandırılması ile tamamlanma sürelerinde kısalma sağlayarak müşterinin taleplerine hızlı cevap verebilmek ve aynı sürece sahip parçaların aynı akışı takip ederek üretim miktarında artış sağlamaktır. Parça ve makine atamasının yapılmasında Derece Sıralamasıyla Kümelendirme (ROC) Yöntemi kullanılmıştır. Daha sonra oluşturulan her hücre için çok amaçlı karma tam sayılı programlama modeli oluşturulmuş ve toplam gecikme ile ortalama tamamlanma zamanını enküçüklemek amaçlanmıştır. Çok amaçlı problemin çözümünde ise epsilon kısıt ve ağırlıklı toplam skalerleştirme yöntemi kullanılmıştır. Dinamik bir yapıya sahip olan problemin, işletme için kalıcı çözüm getirebilmesi ve kullanıcı kolaylığı sağlaması amacıyla bir bilgi sistemi önerilmiştir.
Çok ölçütlü karar verme yöntemleriyle hava savunma sistemi seçilmesi
Türkiye'nin yakın gelecekte savunma sanayi alanında yapacağı yatırımlar ve jeopolitik risklerden doğan muhtemel hava saldırıları göz önüne alındığında, düşman ve düşman olması muhtemel unsurların etkili bir hava savunma sistemi ile caydırıcılığının sağlanması hayati öneme sahiptir. Türkiye'nin sınır komşularında mevcut olan hava savunma sistemleri ve orta/uzun menzilli balistik füze kabiliyetleri ele alındığında ülke bekasının gelişmiş teknoloji hava savunma sistemleri ile korunması gerekliliği ortaya çıkmıştır. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin yakın gelecekte sahip olacağı hava savunma sistemlerinin çok ölçütlü karar verme yöntemleri ile belirlenmesidir. Alınacak hava savunma sistemleri hem ekonomik hem de askeri anlamda büyük bir yere sahip olacağı için oldukça önemli stratejik bir karar sürecine sahiptir. Çalışmada Türkiye'nin yakın geçmişte ilgilendiği ve hali hazırda pek çok sınır komşusu tarafından kullanılan hava savunma sistemleri ele alınmıştır. Seçenekler arasında S-400, Patriot, ASTER, MEADS ve HQ-9 hava savunma sistemleri bulunmaktadır. Seçim aşamasında kullanılan kriterler ise maliyet, menzil, irtifa, maksimum hız, füze ağırlığı ve radar menzilidir. Daha sonra bu hava savunma sistemlerinin etkin karar ölçütleri belirlenerek Analitik Hiyerarşi Prosesi, TOPSIS, Analitik Serim Süreci, Basit Toplamlı Ağırlıklandırma, Ağırlıklı Çarpım ve ELECTRE yöntemleri ile karşılaştırmaları yapılmıştır. Tüm yöntemlerde belirlenen kriterler altında alternatifler arasından seçilecek sistemin S-400 hava savunma sistemi olduğu sonucuna varılmıştır.
Deney tasarımı ve kalite geliştirme faaliyetlerinde Taguchi yöntemi ile bir uygulama
Taguchi yöntemi, ortogonal dizinleri kullanarak deney sayılarını büyük ölçüde azaltanve aynı zamanda kontrol edilemeyen faktörlerin etkilerini en küçüklemeye çalışan bir deneytasarımı tekniğidir. Taguchi yönteminin temel felsefesi, kaliteyi tasarım aşamasındasağlamaktır. Bu tez çalışmasında, Kaleporselen Elektroteknik Sanayi A.Ş.'nde üretilen NHbıçaklı sigorta buşonlarında meydana gelen çatlama probleminin çözümü için Taguchi yöntemikullanılmıştır. L8(27) ortogonal dizini kullanılarak belirlenen şartlarda yapılan deneylersonucunda, her bir deney konfigürasyonu için Ortalama ve S/N oranı değerleri bulunmuştur.Bulunan bu değerler varyans analizi ve Faktör etkilerinin grafiksel gösterim metodu ile analizedilmiştir. Analiz sonuçlarına göre buşon gövdesinin basınca karşı mukavemetininenbüyükleyen faktör seviyeleri tespit edilmiştir. Bu sonuçlar Tam Faktöriyel deney tasarımı ilede doğrulanmıştır. Bununla birlikte, Taguchi yöntemi ile aynı sonuçlara daha az sayıda deneyleulaşılmış olması Taguchi yönteminin Tam Faktöriyel deney tasarımına göre daha avantajlıolduğunu göstermiştir.
İşyeri, işyeri araç-gereç yerleşim düzeni ve verimliliğe etkisi
Bu çalışmada, öncelikle işyeri düzenleme konusu ile ilgili literatür taraması yapılmış ve konunun kronolojik gelişimi incelenmiştir. Daha sonra konu genel hatları ile ele alınmış ve kullanılan çözüm yöntemleri tanıtılmıştır. Ayrıca çözüm için geliştirilmiş olan algoritmalar tanıtılmış ve bunlardan biri olan CRAFT algoritması, pratik yaşamdan seçilen bir demir-çelik işletmesinde uygulanmıştır. Anahtar Kelimeler İşyeri Yerleşim Düzeni Craft Algoritması Montaj Hattı Dengelemesi
İmalat sistemlerinde toplu üretim planlama, hedef programlama
Dünya kaynaklarının gün geçtikçe azalması, teknolojinin hızla gelişmesi, ürün pazarların rekabet koşullarının artması tüm üretme sistemlerinde üretim planlamanın önemini gözler önüne sermiştir. Üretim planlama, üretimin sürekliliğini sağlarken, kıt kaynak kullanımını minimize etmeyi, firma yöneticilerine, alternatif planlama olanakları hakkında bilgi sağlamaya karar seçeneklerini artırmaya ve üretim politikalarını saptamaya yardımcı olmayı amaçlar. Toplu üretim planlama yaklaşımı da firma yöneticilerinin işlemlerini en genel düzeyde planlamalarına yardımcı olan alternatif yaklaşımlar sağlayan ve her türlü üretim sisteminde uygulanabilen bir yöntemdir. Çok amaçlı programlama teknikleri, günümüzde özellikle önemini artıran aynı anda birden fazla çelişen amacı tatmin ederek optimal çözümler bulma zorunluluğundan dolayı geliştirilmiştir. Bu çalışmaya konu alınan teknik operational research yöneylem araştırmasının optimal sonuçlar sunan matematik programlama tekniklerinden çok amaçlı bir teknik olan (hedef programlama) yöntemidir.
Multi objective shelter location-allocation in conflict areas: A case study in north of Syria
The Syrian crisis broke out in March 2011. Millions of affected people have left their homes, and many of them were displaced as well. Individually, internally displaced persons (IDPs) are encountering difficulties in terms of shelters, health, food, and other urgent needs. In this way, we concentrated on determining shelter locations within a region of Idleb-Syria in this study. For this aim, we employed real data from the region which were collected from the direct beneficiaries and produced a mixed integer model utilizing weighted goal programming model based on humanitarian context which is determined by Focus Group Discussions (FGDs). The aims of the suggested model included maximizing mainly covered demand, cash for work, shelters with scalable up, portable water, sanitation and hygiene (WASH) facilities and covered people with vulnerable humanitarian criteria such as; people with disabilities, children attending school, pregnant/lactating women and people with chronic diseases and concurrently minimizing cost while taking into account shelter capabilities and restrictions of located shelters. Furthermore, GIS (Geographic Information System) was employed. The proposed model was solved via an optimization software and we reached a global optimum solution. Moreover, sensitivity analyses were conducted to strengthen the study. As a result, decision makers can be availed from the model's outputs and sensitivity analyses to obtain a compromised solution in such a disaster in nearby countries.
Jüt tüketim tahmini: Halı imalatinda bir vaka çalışması
In today's increasingly competitive market conditions, it is necessary for the all companies to meet the demand of the customers in a timely and complete manner. For this reason, all resources (raw materials, semi-finished products, all energy sources, etc.) should be prepared and supplied at the right time and in sufficient quantities. This situation forces companies to make forecasts of raw materials to avoid possible lateness. The most basic forecasting methods are statistical estimation methods. However, these statistical methods may be inadequate in the system with high uncertainties and high dynamism. At this point, the method of artificial neural network (ANN), which have been succesful and widespread in recent years, steps in. The studies show that the results obtained from ANNs may be much more successful than the statistical methods applied in different areas for estimation. Jute is one of the most basic raw materials used in carpet production and it is important to estimate the jute consumption correctly in order to prevent possible production delays and to ensure customer satisfaction. In this study, jute consumption estimations were made by ANN method using data for the years between 2015-2017 of carpet company. In this thesis, a multiple linear regression (MLR) model was also established to evaluate the performance of ANN method. The results show that ANN is more successful than regression analysis considering the performance indicators' values (values of MSE- mean squared error- R2 ve adjusted R2).
Modeling and solving truck-load consolidation problems by using multi-agent technology
Logistics organizations mainly the ones providing land transportation services are facing with difficulties while making effective operational decisions. This is especially the case in making load/capacity/route planning and load consolidation decisions where customer orders are generally unpredictable and subject to sudden changes. Classical modeling and decision support systems are mostly insufficient to provide satisfactory solutions in a reasonable time for solving such dynamic problems. Agent-based approaches especially multi-agent paradigms which can be considered as relatively new members of system science and software engineering are providing effective mechanisms for modeling dynamic systems. These systems are generally operating under unpredictable environments and having high degree of complex interactions. It seems that multi-agent paradigms have a big potential to handle complex problems in land transportation logistics. Based on this motivation, in this thesis a multi-agent based load consolidation decision making approach is proposed. In the proposed approach the load consolidation decisions for the less-than-truckload orders which are dynamically dispatched to the system are made by the software agents. The less-than-truckload orders are assigned/consolidated to the trucks by the negotiation mechanism constructed within the model. The proposed approach considers the truck travel distances, number of order rejections, average costs of the transportation operations and system profitability so as to measure the performance of the proposed system. The proposed system is tested with some static problem sets and via running it under some stochastic environment.
Adaptif sinirsel bulanık çıkarım sistemi (ANFIS) ile Türkiye' de orta dönemli elektrik enerjisi talep tahmini
Elektrik talebinin kendine özgü yapısı, talebin her an karşılanabildiği bir sistemin tasarlanmasını gerekli kılmaktadır. Elektrik enerjisinin en önemli karakteristik özelliği ise depolanamaz olmasıdır. Üretildiği anda tüketilmesi zorunluluğu, doğru ve tutarlı elektrik enerjisi talep tahmininin, optimal enerji sistemi modellenmesinde en önemli adım olmasını açıklar. Bu konu üzerine literatürde birçok çalışma yapılmıştır. Bu tez çalışmasında Türkiye'de orta dönemli brüt elektrik enerjisi talep tahmininde bulunulmuş ve bu amaçla da yapay sinir ağları ve bulanık mantık yöntemlerinin birleşiminden oluşan ANFIS (Adaptif Sinirsel Bulanık Çıkarım Sistemi) kullanılmıştır. Oluşturulan modelin performansını karşılaştırmak amacıyla da ayrıca bir regresyon analizi modeli oluşturulmuş ve elde edilen tahmin sonuçları ortalama mutlak yüzde hata kriteri üzerinden değerlendirilmiştir. Sonuç olarak ANFIS ile oluşturulan modelin başarılı ve tatmin edici bir tahmin performansı gösterdiği kanısına varılmıştır.
Personel servisi rotalama probleminin optimizasyonu
Lojistik ve taşımacılık sektöründe karşılaşılan araç rotalama problemi yıllardır üzerinde çalışılan bir optimizasyon problemidir. Bu çalışma kapsamında incelenen Eskişehir Organize Sanayi Bölgesinde faaliyet yürüten bir işletmenin personel servislerinin rotalanması problemi, araç rotalama probleminin alt dallarından olan açık uçlu araç rotalama problemi, kapasite kısıtlı araç rotalama problemi ve heterojen filolu araç rotalama problemi türlerinin üçünü de kapsamaktadır. Bu çalışmada ele alınan problem, hem işletme açısından maliyeti enküçüklemek, hem de personel açısından kullanıcı tercihlerini de göz önüne alarak tur dengelemesi yapacak bir şekilde personelin servislerde geçirdiği enbüyük süreyi enküçüklemek olarak çok amaçlı incelenmiştir. Problemin çözümü için önerilen çok amaçlı karma tamsayılı matematiksel model, problemin küçük bir veri grubu için GAMS yazılımı kullanılarak çözülmüş, daha sonra problemin tamamını çözebilmek için önce kümele - sonra rotala yöntemi uygulanmıştır. Yeni rotalar, mevcut rotalar ile karşılaştırılıp sonuçlar yorumlanmıştır.
Çok hatlı demiryolu istasyonundaki tren gecikmelerinin makine öğrenmesi ile tahmini
Demiryolu taşımacılığına yönelik artan talep, çok hatlı istasyonlarda rota çatışmalarını artırarak tren gecikmelerini öngörmeyi zorlaştırmakta ve operasyonel güvenilirliği azaltmaktadır. Bu çalışmada, Prag Ana Tren İstasyonu'ndan bir hafta boyunca toplanan gerçek zamanlı veriler kullanılarak tren varış gecikmelerinin tahmini amaçlanmıştır. Tren tipi, hat yoğunluğu ve haftanın günü gibi etkenler göz önünde bulundurularak makine öğrenmesi temelli tahmin modelleri geliştirilmiştir. Lojistik Regresyon (LR), Destek Vektör Makineleri (SVM), Rastgele Orman (RF) ve Aşırı Gradyan Artırma (XGBoost) algoritmaları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Hiperparametre optimizasyonu sonrası en yüksek başarıyı XGBoost algoritması göstermiş; test verisinde %64 doğruluk ve %68 F1-skoru elde edilmiştir. Elde edilen sonuçlar, tren gecikmelerinin tahmininde makine öğrenmesi yaklaşımlarının etkinliğini ortaya koymaktadır.
Askeri helikopter alımı problemine analitik hiyerarşi metodu ile bir yaklaşım
Çok Kriterli Karar Verme problemleriyle Türk Silahlı Kuvvetleri'nde sıkça karşılaşılmaktadır. Problemlerin çözümüne ilişkin olarak problemin özelliğine uygun çeşitli yöntemler kullanılmaktadır. Hazırlanmış olan bu Yüksek Lisans çalışmasında çok kriterli karar verme problemlerinin çözümünde çok sık olarak karşılaşılan Analitik Hiyerarşi Proses metodu anlatılmakta ve askeri helikopter alımı safhasında uygulanışı sunulmaktadır. Çalışma dahilinde toplam 5 adet savaş helikopteri arasından en iyi olanı AHP metodu kullanılarak seçilecektir. Bilim Kodu Anahtar Kelimeler Sayfa Adedi Tez Yöneticisi 605.02.01 Analitik Hiyerarşi Proses(AHP), İkili Karşılaştırma 118 Doç. Dr. Zülal GÜNGÖR
İnşaat süreçlerinde başlıca israfların belirlenmesi ve ortadan kaldırılmaları için uygun yalın tekniklerin SWARA ve bulanık VIKOR ile değerlendirilmesi
Yalın üretim yaklaşımı, tüm sektörlerde uygulanabilecek yöntemlere sahip süreç iyileştirme ve iş geliştirme felsefelerinden bir tanesidir. Bu bağlamda yalın inşaat, inşaat süreçlerini iyileştirme ve geliştirme amacıyla, üretim sektörü ile inşaat sektörünü yalın adı altında birleştirerek ortak uygulamalar geliştirmeyi sağlamaktadır. Bu çalışma, inşaat süreçlerinde oluşan israfların belirlenerek ortadan kaldırılması ve süreçlerdeki verimliliğin arttırılarak maliyetin düşürülmesi için en uygun yalın tekniklerin seçilerek, yalın bir inşaat sistemi oluşturulmasına yardımcı olmak amacıyla yapılmıştır. Yapılan tez çalışması kapsamında, inşaat süreçlerinde oluşan israflar ve bu israfları ortadan kaldırabilecek yalın üretim tekniklerinin seçimi, çok kriterli karar verme (ÇKKV) problemi olarak ele alınmıştır. Karar kriterleri olarak belirlenen israflar ve çözüm alternatifleri olarak belirlenen yalın teknikler, inşaat sektöründe önemli tecrübelere sahip olan 5 uzman kişinin görüşleri ile belirlenmiştir. Problemin çözüm aşamasında, süreçlerde oluşan israfların kriter ağırlıkları ve önem sırası SWARA yöntemi kullanılarak bulunmuş, çözüm alternatifi olarak belirlenen yalın teknikler Bulanık VIKOR yöntemi ile değerlendirilmiş ve sonuç kısmında uzlaştırıcı çözüm olarak iki alternatif önerilmiştir.
Sipariş toplama sistemlerinin similasyon kullanarak değerlendirilmesi
Sipari? toplama faaliyetleri, tedarik zinciri yönetiminde, hem üretim sistemleri açısından (montaj istasyonlarına alt parçaların tedarik edilmesi), hem de dağıtım i?lemleri açısından (mü?teri taleplerinin kar?ılanması) kritik rol oynamaktadır. Mü?teri sipari?lerindeki eğilimler, az sayıda ve yüksek miktarlarda sipari?lerin çok sayıda ve dü?ük miktarlarda sipari?lere dönü?tüğünü göstermektedir. Diğer yandan, talep edilen sipari? teslim süreleri ise her geçen gün kısalmaktadır. Bu deği?imler, i?letmelerin piyasada rekabet edebilmeleri için etkin ve esnek bir sipari? toplama sistemi benimsemelerini gerektirmektedir. Sipari? toplama süreci, tüm lojistik operasyonlarını ve mü?teriye sağlanan hizmet seviyesini büyük ölçüde etkilemektedir. Ayrıca, sipari? toplama süreci toplam depolama maliyetlerinin yarıdan fazlasını olu?turmaktadır. Bu nedenle, sipari? toplama faaliyetlerinin en etkin ?ekilde gerçekle?tirilmesi i?letmeler için büyük önem ta?ımaktadır. Bu çalı?manın amacı, sipari? toplama süresini kısaltarak, sipari? toplama etkinliğini arttırmaya yönelik deği?iklikler için sipari? toplama sistemini değerlendirmek ve geli?tirmektir. Sipari? toplama süresi, ürünlerin depolama alanlarından belirli bir mü?teri talebini kar?ılamak amacıyla toplanması süreci için geçen zamandır. Bu çalı?mada, ürünlerin depolama alanlarına atanma kararları ve rotalama metotları gibi kritik faktörlerin yanı sıra, daha önce gerçekle?tirilmi? çalı?malarda sıkça rastlanmayan depolama alanlarının ikmali problemi dikkate alınmı?tır. Bo?alan rafların yeniden doldurulması kararında, (S, s) envanter politikası uygulanmı?tır. Böylece, sipari? toplama sistemi dinamik olarak modellenmi?tir. Sipari? toplama performansını geli?tirmek için, bağlantı elemanları üreten bir firmanın ambarı temel alınarak olu?turulmu? hipotetik bir ambar üzerinde viiçalı?ılmı?tır. Ambara ait farklı benzetim modelleri olu?turulmu?, depolama ve rotalama politikalarının alternatif kombinasyonları geli?tirilerek bu benzetim modellerinde kullanılmı?tır. Elde edilen benzetim sonuçlarına göre, en küçük sipari? toplama süresini veren depolama ve rotalama politikası kombinasyonu belirlenmi?tir. Son olarak, benzetim sonuçları üzerinde bazı istatistiksel analiz metotları uygulanmı?tır.Anahtar sözcükler: Sipari? toplama, depo yönetimi, sipari? toplama sistemi tasarımı, depolama alanlarının ikmali, (S, s) envanter politikası.
Kaynak kısıtlı çok modlu çoklu stokastik proje çizelgeleme
Günümüzde, havacılık, inşaat, savunma sanayi gibi alanlarda işletmeler, kıt kaynakların kullanımını dikkate alarak aynı anda birçok büyük projeyi birlikte yürütmektedir. Kaynak Kısıtlı Proje Çizelgeleme Problemi (KKPÇP), birden çok projenin çizelgelenmesine uyarlanarak alan yazında Kaynak Kısıtlı Çoklu Proje Çizelgeleme Problemi (KKÇPÇP) olarak adlandırılmıştır. Birden çok projenin ve her bir projenin birden çok faaliyetinin olduğu bir durumda, öncüllük ilişkileri ve kaynak kısıtları dikkate alınarak tüm faaliyetlerin planlanması, önemli bir işletme yönetimi problemidir. Öte yandan, işletmeler yıllar içinde aynı iş için kullandıkları farklı makine ve donanımlara sahip olurlar. Bu makine ve donanımlar yeni/eski/farklı teknolojiye sahip olabileceğinden aynı işi farklı maliyetlerle farklı zamanlarda tamamlayabilmektedirler. Bilindiği üzere gerçek hayatta yürütülen projelerin faaliyet süreleri belirli değildir. Bu nedenle bu tezde, faaliyet sürelerinin stokastik olduğu, Kaynak Kısıtlı Çok Modlu Çoklu Projeli Çizelgeleme Problemi (KKÇMÇPÇP), KKPÇP'nin özel bir durumu olarak ele alınarak Şans Kısıtlı Programlama (ŞKP) yaklaşımı ile modellenmiştir. Amaç, her bir projenin bilinen teslim tarihinden sapmasını en aza indirecek şekilde tüm projeleri oluşturan faaliyetlerin, kaynak tahsis (KT) politikası altında, öncüllük ilişkilerini ve kaynak kısıtı şartlarını sağlayarak, sırasını ve çizelgesini belirlemek şeklinde tanımlanabilir. KKÇMÇPÇP NP-zor bir problemdir. Bu nedenle, çözüm üretilemeyen büyük boyutlu problemler için probleme özgü bir Tavlama Benzetimi (TB) algoritması önerilmiştir. TB algoritması, eniyileme problemleri için iyi çözümler sunan olasılıklı arama yöntemidir. Sıralama kuralı tabanlı sezgisellerden, En Kısa İşlem Süresi kuralı ile TB için başlangıç çözümü üretilmiştir. Ayrıca, KT probleminin çözümü için Kombinatoryal Mezat (KM) yöntemi uygulanmıştır. Çözüm yaklaşımlarının etkinliği sayısal analizlerle incelenmiş ve sonuçlar değerlendirilmiştir.
Seçici gezgin satıcı problemi için yeni matematiksel modeller
Gezgin Satıcı Problemi (GSP), araç rotalama, çizelgeleme vb. pek çok gerçek hayat problemlerinin temelini oluşturur. Kaynaklardaki çalışmalara bakıldığında, GSP ve uzantılarında amaç olarak genellikle, toplam maliyetin, toplam kat edilen yolun veya toplam harcanan sürenin enküçüklenmesi esas alına gelmiştir. Son yıllarda, serimdeki tüm düğümlere uğrama kısıtı gevşetilerek, verilen bir bütçe veya seyahat süresi kısıtı altında, gezginin uğrayabileceği düğümlerden elde edilecek kar, kazanç vb. getiriler toplamının enbüyük olması istenen problemler de araştırmacıların ilgi odağı olmuştur. Kaynaklarda "Orienteering problemi veya Seçici GSP (The Selective TSP)", "Getiri Toplamalı GSP-(The Price Collecting TSP)" veya "Karlı Tur Problemi (Profitable Tour Problem)" olarak isimlendirilen bu tür problemler, "Getiri Yönlü GSP (Traveling Salesman Problems with Profits)" başlığı altında toplanmaktadır. Farklı isimlendirmeler olmakla birlikte, bu tür problemlerde, aynı kısıtlar altında farklı amaç fonksiyonlarının ele alındığı görülmektedir. GSP ve uzantılarında olduğu gibi, getiri yönlü problemlerin çözüm yaklaşımlarının da öncelikle sezgiseller veya özel algoritmalar üzerine yoğunlaştığı, matematiksel modellere yeterince önem verilmediği görülmektedir. Söz konusu durum göz önüne alınarak, bu çalışmada ilk olarak, getiri yönlü GSP'nin kaynaklarda var olan modelleri incelenmiş, sonra getiri yönlü GSP'lerin benzer matematiksel yapısı nedeniyle bu problemlerden biri olan Seçici GSP, diğer adıyla Orienteering problemi için bir düğüm tabanlı bir de ayrıt tabanlı iki yeni karar modeli önerilmiştir. Önerilen modeller, kısıt ve tamsayı değişken sayısı itibariyle polinom büyüklüktedir ve tamsayılı karar modellerini çözen herhangi bir paket programla doğrudan kullanılabilecek özelliktedir. Önerilen modellerin performanslarını görmek amacıyla, kaynaklarda yer alan karşılaştırma problemleri Vansteenwegen-Souffriau-Oudheusden modeli ve yeni modellerle, CPLEX 12.5 paket programı kullanılarak çözülmüştür. Elde edilen sonuçlar, çözüm süreleri ve doğrusal programlama gevşetme değerleri yönleriyle analiz edilmiş ve önerilen yeni modellerin çok üstün olduğu görülmüştür. Ayrıca, matematiksel karar modelleri ile bulunan eniyi değerlerin, kaynaklarda sezgisel algoritmalarla bulunan bilinen eniyi değerlerin çoğundan daha büyük olduğu tespit edilmiştir.
Akımsız nikel esaslı alaşım kaplamalarda en iyi kaplama özelliklerini sağlayan banyo parametrelerinin yapay zeka yöntemleri ile tersine optimizasyonu
Akımsız nikel kaplamalar, nikelin bir yüzey üzerine elektrokimyasal olarak bir kaplama oluşturulmasını ifade eden bir kaplama yöntemidir. Akımsız nikel kaplamada, elektrokimyasal bir işlem kullanarak nikelin bir yüzey üzerine bir kaplama tabakası oluşturulması esas alınmıştır. Bu işlemde elektrik akımı kullanılarak metal iyonları, bir katot yüzeyine çekilir ve orada nikel tabakası olarak çökeltilir. Bu kaplama teknolojisi, geleneksel elektroliz yöntemlerine göre çeşitli avantajlar sunmaktadır. Akımsız nikel kaplamada, yüzeyde homojen ve eşit dağılımlı bir kaplama sağladığı için diğer kaplama yöntemlerine nazaran daha düzgün bir görünüm elde etmeyi mümkün kılar. Ayrıca bu kaplama yönteminde, kaplama kalınlığı hassas bir şekilde kontrol edilebilmektedir. Böylece istenilen özelliklere ve değer aralıklarına uygunluk artırılabilmektedir. Geleneksel elektroliz yöntemleriyle kıyaslandığında, akımsız nikel kaplamalar daha karmaşık ve yüzey fiziksel özelliklerinin daha girinti çıkıntılı olduğu banyo kaplamalarında daha etkili olabilmektedir. Yüzeylerin korozyona karşı direncini ve aynı zamanda dayanıklılıklarını artırarak aşınma ve çizilmelere karşı koruma sağlar. Akımsız nikel kaplamalar, endüstriyel uygulamalarda yüzey koruma, estetik ve dayanıklılık açısından tercih edilen bir kaplama yöntemi olarak öne çıkmaktadır. Bu yöntem, geniş bir endüstri yelpazesinde kullanılan çeşitli parçalarda başarılı bir şekilde uygulanabilir. Örneğin, otomotiv parçalarında kullanılması neticesinde özellikle sertlik, korozyon direnci ve estetik açıdan tercih edilmektedir. Yine elektronik parçalarda, özellikle konektörlerde ve devre kartlarında kullanılır. Parçalar üzerinde elektrik iletkenliği ve korozyon direnci sağlamaktadır. Diğer bir kullanım alanı olarak endüstriyel makinelerde kullanılan parçalarda aşınma direnci ve uzun ömürlülük için akımsız nikel kaplama yöntemi tercih edilmektedir. Akımsız kaplamalarda banyo parametreleri, istenilen sertlik, kalınlık, korozyon direnci, vb. özellikleri elde etmede kullanılan girdi değişkenlerini ifade etmektedir. Yapılacak olan kaplamanın çeşidine göre, ısı, süre, indirgeyici, aktivasyonu sağlayan toz çeşitleri ve miktarlarını ifade etmektedir. Parametre optimizasyonunda çok farklı yöntemler kullanılabileceği gibi, günümüzde yaygın hale gelen ve yüksek doğruluk oranlarına sahip makine öğrenmesi yöntemlerini içeren yapay zekâ teknikleri de başarı ile uygulanmaktadır. Yapılan bu çalışmada, veri elde edilmesi, ulaşılacak sonuçların gerçek hayatta elde edilen sonuçlar ile karşılaştırılması için bir dizi kaplama deneyleri yapılmıştır. Bu deneylerin sayısı, hangi parametrelerin kullanılacağı, herhangi bir parametrenin hangi seviyesinin deneyde yer alması gerektiğini önceden belirlemek amaçlı Taguchi deneysel tasarım yöntemi kullanılmıştır. Elde edilen deney sonuçlarını bilgisayar ortamına aktarmak ve gelecekte yeni verilerin oluşturulabilmesi aşamasında Yapay Sinir Ağları kullanılmıştır. Yapay Sinir Ağları, insan sinir sisteminden esinlenilmiş bir makine öğrenmesi yöntemidir. Girdi, çıktı ve ara (gizli) katmanlardan oluşan bir yapıya sahiptir. Ortaya koyduğu sonuçların gerçek deney sonuçlarıyla arasındaki hatayı minimize etmeye çalışmaktadır. Çalışmanın amacı hedeflenen kaplama özelliklerine dayalı banyo türü ve parametrelerinin belirlenmesi olduğu için, ikinci aşamada Genetik Algoritmalar yöntemi kullanılmıştır. Böylece bir nevi sonuçtan hedefe ulaşmak için kromozom yapısını taklit eden ve çaprazlama oranı, mutasyon özellikleri ile optimizasyonu sağlayan teknikten faydalanılmıştır. Çalışmamızda laboratuvar ortamında hazırladığımız banyo setleri ve kaplama numunelerinin istenilen çıktı özelliklerine göre elde edilmiş değerleri, bilgisayar tarafından elde edilmiş değerlerle karşılaştırılmıştır. Laboratuvarda deneyler 3'er kez tekrarlanarak daha kararlı değerlerin elde edilmesi hedeflenmiştir. Daha önce yapılmış olan çalışmalarda veya sanayi ortamında banyo parametrelerinin sonuçlarına göre sertlik, korozyon, aşınma gibi çıktı özellikleri değişkenlik göstermektedir. Yapılan bu çalışmanın özgün değeri olarak değerlendirdiğimiz kullanıcının nihai olarak elde etmek istediği çıktı özelliklerine ulaşmak için hangi banyo türü ve hangi bileşenlerin olması gerektiği hakkında çıkarım yapmasına olanak sağlamaktadır. Çalışma sonucunda elde edilen değerler incelendiğinde, geliştirilen modelin sonuçlar ile laboratuvar deneylerinin sonuçları arasındaki hata oranlarının, özellikle MAD, MAPE, MSE, RMSE vb. hesaplama yöntemleri ile elde edilen değerlerin kabul edilebilir sınırlar dahilinde olduğu gözlemlenmiştir. Örneğin MAPE için değerin %10 ve altında değerlerde olduğu sonucuna varılmıştır.
Analysis of meteorological data by artificial intelligence techniques and estimation of global solar radiation
In addition to being the main source of life in the earth, the Sun planet has an endless source of renewable energy. Turkey is situated at the sunny belt of the earth i.e. 36−42° North latitudes and 26−45° East longitudes. The global irradiation measurement used in the calculation of solar thermal or electrical energy systems is very significant for the facility location in our country. The global radiation value is equal to the sum of the beam and the diffuse rays of the radiation from the sun. Its measurement is not as easy as the measurement and the estimation of other meteorological data (such as air temperature, humidity) and long-terms are required. In the literature, various corelations have been derived by use of meteorological radiation data and the predictions for distinct geographic locations were conducted. However, it is seen that the predictions made with these corelations involve high deviations. In this thesis, meteorological data of various regions in Turkey were taken from Meteonorm software and global solar radiation forecasts were made with the proposed Artificial Neural Networks (ANN) and Support Vector Machine (SVM) by optimized the Genetic Algorithm. Generated data from the software were divided into training and testing data sets, and the proposed ANN and SVM models were tested with the data. Better results were obtained from the proposed ANN model as compared with the SVM and the existing models in the literature. Mean average percentage error was obtained to be 3.44% for testing data by the proposed ANN model which utilizes the most relevant input variables determined by the genetic algorithm.
Location selection of field hospital for future pandemics using fuzzy combined MCDM methods
For thousands of years, human beings have struggled with many natural disasters such as earthquakes, floods, epidemics, and volcanic eruptions. Among these natural disasters, epidemics have caused the death of hundreds of people. Many epidemics, from the plague epidemic, also known as the Black Death to the Swine flu and today to the COVID-19 pandemic, have affected societies deeply by affecting a wide range of areas. Due to the rapid spread of the COVID-19 pandemic, which arised from Wuhan, China in December 2019, many hospitals around the world have exceeded their capacity and insufficient. Authorities of some countries have built field hospitals during the pandemic to find a solution to this problem. In this thesis study, field hospital location selection problem for pandemics that are predicted to increase in the future in the globalizing world was discussed and a real case study was conducted in Adana. Since the location selection problem, which is one of the topics of operations research, involves multiple conflicting criteria and a limited number of alternatives, Multi-Criteria Decision Making (MCDM) is one of the most effective classical methods known to solve such problems. Since these classical methods are insufficient to handle uncertain and imprecise situations in real life, it may be more realistic to make decisions based on fuzzy versions of these methods that take into account human judgments. Thus, in this study, a fuzzy FUCOM & fuzzy MARCOS model was suggested to solve the field hospital location selection problem. The weights of the criteria were calculated with the fuzzy FUCOM method. The alternative locations were then ranked with the fuzzy MARCOS method. According to the analysis results, it was determined that the best alternative location was TUYAP Adana Fair and Congress Center Surrounding. Lastly, a sensitivity analysis was conducted to test the accuracy and validity of the proposed model.
Hem güvenilir hem güvenilmez tedarik kanallarıyla bir sağlık problemi envanteri
In this study, we investigate the inventory review policy for a healthcare facility to minimize the impact of inevitable drug shortages when an alternative reliable supplier is present. A continuous-time stochastic process is used to calculate optimal inventory levels for the primary (unreliable) and secondary (reliable but costly) suppliers. We present optimal strategies for tractable instances, provide insights through supervised learning tools, and highlight how these results can be generalized. In particular, we provide business rules for inventory managers that would simultaneously minimize average inventory and secondary supplier usage.
Dayanıklı havayolu çizelgeleme, filo tipi atama ve uçak rotalama problemlerine seyir süresi kontrolü ile bütünleşik bir yaklaşım
To place emphasis on profound relations among airline schedule planning problems and to mitigate the effect of unexpected delays, we integrate robust schedule design, fleet assignment and aircraft routing problems within a daily planning horizon while passengers' connection service levels are ensured via chance constraints and maintenance requirements are satisfied. We propose a nonlinear mixed integer programming model. In the objective function, the cost functions due to fuel consumption and CO2 emission cost involve nonlinearity. This nonlinearity is handled by second order conic reformulation. The key contribution of this study is to take into account the cruise time control for the first time in an integrated model of these three stages of airline operations. Changing cruise times of flights in an integrated model enables to construct a schedule to increase utilization of efficient aircraft and even to decrease the total number of aircraft needed while satisfying service level and maintenance requirements for aircraft fleeting and routing. Besides, for the robust schedule design problem, it is possible to improve the solution since a routing decision could eliminate the necessity of inserting idle time or compressing cruise time. In addition, we propose two heuristic methods to solve large size problems faster than the integrated model. Eventually, computational results using real data obtained from a major U.S. carrier are presented to demonstrate potential profitability in applying the proposed solution methods.
Tek sunuculu iki aşamalı seri akışda toplam tamamlanma zamanını en azlamak
In this thesis, we study a two stage flow shop problem with a single server. All jobs are available for processing at time zero. Processing of a job is preceded by a sequence independent setup operation on both machines. The setup and processing times of all jobs on the two machines are given. All setups are performed by the same server who can perform one setup at a time. Setups cannot be performed simultaneously with job processing on the same machine. Once the setup is completed for a job, processing can automatically progress without any further need for the server. Setup for a job may start on the second machine before that job finishes its processing on the first machine. Preemption of setup or processing operations is not allowed. A job is completed when it finishes processing on the second machine. The objective is to schedule the setup and processing operations on the two machines in such a way that the total completion time is minimized. This problem is known to be strongly NP-hard [3]. We propose a new mixed integer programming formulation for small-sized instances and a Variable Neighborhood Search (VNS) mechanism for larger problems. We also develop several lower bounds to help assess the quality of heuristic solutions on large instances for which optimum solutions are not available. Experimental results indicate that the proposed heuristic provides reasonably effective solutions in a variety of instances and it is very efficient in terms of computational requirements.
Eş zamanlı mühendislik süreci ile yeni ürün geliştirmede risk yönetimi yaklaşımlarının uygulanması
In today's increasingly competitive environment, product differentiation is one of the main competition strategies. Through new product development process, managing supply chain risks has a great importance. These processes that are executed by a multidisciplinary team working with an engineering team can provide maximum benefit in the shortest time with the lowest cost. Implementation of appropriate risk management approaches aim to ensure the sustainability of new product development processes. Therefore, they increase the contribution of new products to the competitive advantage of companies by applying a proactive approach. This study aims to develop a decision support system for deliberating the risks with respect to cost, quality and timeliness dimensions in new product development processes. In order to confirm the viability of the proposed decision support system, a real world application is presented. The new product development process of a manufacturing firm operating in Turkish automotive industry is dealt with in the application, and the risks of each concurrent engineering process are defined. The risks are calculated by multiplying the probabilities and impacts. Then, by using the binary digits, risk interactions expressing the cause-effect relationships between the risks are determined. The binary risk matrix is transformed to the quantitative risk matrix for determining the weighted cause-effect relationships. Therefore, risks can be expressed with easily displayed models instead of complex networks with this approach. The results confirm that the proposed decision support system can be utilized effectively in new product development processes by providing effective risk management strategies.
Kaynak kısıtlı bakım çizelgeleme problemine bir hibrid çözüm yaklaşımı
Bir bakım planlama sisteminin en önemli fonksiyonlarından biri, bir sonraki çalışma döneminde gerçekleştirilmesi gereken Koruyucu Bakım işlerinin listesini; zaman, işgücü, malzeme ve araç-gereç olanaklarını, önceliklerini gözeterek hazırlamaktır. Bu bağlamda çizelgeleme bakım işgücünü dengeler ve ilerde gerekli olacak işgücü büyüklüğünün tahminini sağlar. İyi yapılmış bir çizelgeleme ile yüksek düzeydeki performans değerlerine erişilebilir.Çizelgeleme problemlerinin, NP-Zor (Polinom olmayan) problemler olması nedeniyle, çözümlerinde analitik yaklaşımlar yerine daha çok bulgusal algoritmaların kullanımı tercih edilmiştir. Genetik Algoritmalar farklı boyutlardaki bu tarz çizelgeleme problemlerinde etkili olmakta ve iyi çözümlere ulaşmada başarılı sonuçlar vermektedir. Çizelgeleme problemlerinde kaynak kısıtları (bakım personeli) nedeniyle bütün işlerin yapılmaları gerektiği zamanlarda gerçekleştirilmeleri sağlanamıyorsa; hangi işlerin öne alınacağı, hangilerinin geciktirilebileceği ve hangilerinin de geciktirilemeyeceğinin kararını almakta doğru kriterlere göre davranmak gereklidir.Geliştirilen sistemimizde, istenilen bir zaman aralığındaki her bir koruyucu bakım, bir gen olarak temsil edilmektedir. Genlerin yan yana dizilmesi ile her biri bir çözüm adayı olan kromozomlar oluşturulmaktadır. Çalışmada, farklı dizilişlerdeki kromozomların; kaynak kısıtlarına göre, işlerin öncelikleri de dikkate alınarak tanımlı oldukları günlere atanmasını sağlayacak genetik algoritma temelli bir çözüm tekniği geliştirilmiştir. Koruyucu Bakımların önceliklerinin belirlenmesinde ise Bulanık Mantık yaklaşımı tercih edilmiştir. Geliştirilen bu algoritmanın farklı ölçeklerdeki sonuçları, geleneksel yöntemle ve yine farklı ölçeklerde yapılmış deney sonuçları ile karşılaştırılmıştır.Anahtar Kelimeler: Koruyucu Bakım Çizelgeleme, Genetik Algoritmalar, Bulanık Mantık
Bulanık ortamda akıllı ve sürdürülebilir kriterlerle tedarikçi seçim süreci için strateji geliştirme
Tedarik zinciri yönetimi, son birkaç on yıldaki gelişmelere uyum sağlayabilmek için çeşitli değişimlere uğramıştır. Günümüzün en önemli paradigma değişimlerinden biri olan akıllı paradigmalar, günlük hayatımızın hemen her anında karşımıza çıkmaktadır. Bunun yanı sıra, dünyamızın mevcut kaynaklarının azalması, iklim değişikliğinin ve çevresel bozulmanın etkisinin artmasıyla birlikte sürdürülebilirliğin önemi daha da artmıştır. Bu bağlamda bu tez çalışmasında, farklı bulanık ortamlar ve farklı karar verme yöntemleri yardımıyla, akıllı ve sürdürülebilir tedarikçi seçimi üzerindeki etkileri araştırılarak tedarikçi seçim sürecine yönelik bir strateji geliştirilmesi amaçlanmaktadır. Önerilen yaklaşımların uygulanabilirliği, bir otomobil yedek parça üreticisi olan Şirket V'nin tedarikçi seçimi vaka çalışması ile gösterilmiştir. Yapılan karşılaştırmalı analizler ile tedarikçi seçiminde, farklı bulanık ortamların veya değişken karar verme yöntemlerinin kullanılmasının kriter ağırlıklarında küçük farklılıklar oluşturmasına rağmen tedarikçi değerlendirmelerinde herhangi bir farklılık yaratmadığı gözlemlenmiştir. Bu nedenle tedarikçi seçimini etkilemediği sonucuna varılmıştır. Ayrıca yapılan senaryo analizleri ile geliştirilen stratejilerdeki farklı tedarikçi dağılımlarının Şirket V'nin her bir amacını nasıl etkilediği araştırılmıştır. Ayrıca akıllı ve sürdürülebilir kriterlere dayalı tedarikçi seçim süreci için strateji geliştirme ile ilgili çalışmaya literatürde daha önce hiç rastlanmadığından yapılan tez çalışması, bu alanda öncü bir çalışmadır.
Türkiye'nin organ nakil ağının optimizasyonu için coğrafi bilgi sistemi ve matematiksel model tabanlı çözüm önerisi
İnsan üzerinde ilk başarılı organ nakli 1954 yılında böbrek nakli ile başlamıştır. Günümüzde ise dünyada organ nakli konusunda önemli mesafeler kat edilmiştir. Buna karşın dünyada organ nakli bekleyen hasta sayısı oldukça fazladır. Türkiye'de de her geçen gün organ nakli bekleyen hasta sayısı artmaktadır. Türkiye'de organ nakli çalışmaları Sağlık Bakanlığı tarafından yönetilmektedir. Bakanlığa bağlı olarak görev yapan Ulusal Organ Nakli Merkezi altında dokuz adet Bölge Koordinasyon Merkezi bulunmaktadır. Türkiye'deki 81 il ve bu illerden organ nakli yapılan merkezler belli kriterler doğrultusunda bu bölgesel koordinasyon merkezlerine bağlı olarak faaliyet göstermektedir. Vericiden alınan organın canlı alıcıya ulaştırılması ve nakil operasyonunun gerçekleştirilmesinde verici ve alıcı arasındaki coğrafi mesafe kısıtı nedeni ile nakil operasyonun başarısı için zaman son derece önemlidir. Bu çalışmada, ülkemizde vericiden temin edilen kalp, böbrek ve karaciğerin organ bekleyen alıcıya ulaştırılmasında, Politik Bölgelendirme Problemi (PBP) yaklaşımı kullanılarak hasta hareketliliğini ve bölgeler arası coğrafi dağınıklığı en küçükleyen çok amaçlı bir karma tam sayılı doğrusal matematiksel model tasarlanmıştır. Geliştirilen matematiksel model, ülkemizde organ nakli konusunda yetkili olan 9 adet Bölge Koordinasyon Merkezi ve bağlı iller dikkate alınarak çözülmüştür. Elde edilen çözümler ışığında, Bölge Koordinasyon Merkezlerinin yetki alanındaki her bir şehirde yaşayan insanların kalp, böbrek ve karaciğer için ayrı ayrı hangi Bölge Koordinasyon Merkezinden hizmet alacağı belirlenmiş ve mevcut yapı ile şehir atama uyumu indeksi ile karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Böbrek organı temel alındığında Şehir Atama Uyumu İndeksi (ŞAUİ) bakımından en yüksek sonuç % 88,89 ile Adana BKM'de, en düşük sonuç ise % 62,34 ile Ankara BKM'de elde edilmiştir. Karaciğer organı temel alındığında (ŞAUİ) bakımından en yüksek sonuç % 90,91 ile Adana BKM'de, en düşük sonuç % 62,99 ile Ankara BKM'de elde edilmiştir. Kalp organı temel alındığında ise (ŞAUİ) bakımından en yüksek sonuç % 100 ile İstanbul BKM'de, en düşük sonuç ise % 50 ile Antalya BKM'de elde edilmiştir. Sağlık Bakanlığı'nca 9 BKM altında atamaları yapılan 81 ilin, böbrek organı nakli için %26.60, karaciğer organı nakli için %24.69, kalp organı nakli için ise %51.29 oranında farklı BKM'ye atanmasının uygun olduğu saptanmıştır. Anahtar Kelimeler: Organ nakli, bölgesel koordinasyon merkezi, karma tam sayılı doğrusal matematiksel model, politik bölgelendirme problemi, şehir atama uyumu indeksi
Portakal nektarı çalıştayında HACCP sisteminin uygulanmasına katkı
This thesis focuses on implementing the Hazard Analysis and Critical Control Points (HACCP) system in orange nectar production, emphasizing the integration of prerequisite programs and adherence to the 12-step HACCP methodology. The goal is to design a tailored HACCP system for orange nectar production, incorporating prerequisite programs for general food safety and following the Codex Alimentarius Commission's 12 steps. Expected outcomes include enhanced control over critical points, improved product safety, reduced contamination risks, compliance with regulations, and increased consumer confidence. This research contributes practical insights for applying HACCP in the fruit beverage industry, specifically in orange nectar production. While limited to a specific timeframe, geographic location, and industry context, the study aims to establish a comprehensive framework for enhancing orange nectar safety and quality.
Değişken otokodlayıcı kullanarak envanter stoğundaki anomalilerin tespiti
Retail companies monitor inventory stock levels regularly and manage stock levels based on forecasted sales to sustain their market position. The accuracy of inventory stocks is critical for retail companies to create a correct strategy. Many retail companies try to detect and prevent inventory record inaccuracy caused by employee or customer theft, damage or spoilage and wrong shipments. Our study aimed to detect inaccurate stocks using the Variational autoencoder (VAE) method, and we used the real inventory stock data of one of Turkey's largest supermarket chains. This method learns the distribution of data, and it is a great advantage to use this in data that changes over time. The VAE learns the usual pattern from normal time series data and detects anomalies by identifying the unseen data pattern, possibly reducing time and effort while gathering error data. In addition, this method can be applied to any product level. However, we use the interquartile range method to define the threshold for our model; therefore, it becomes parametric. On the other hand, generally, researchers use public data to develop methods, and it is challenging to apply machine learning algorithms to real-life data, especially in unsupervised learning. We show how to handle real-life data noises, missing values etc. The experimental findings show that the proposed approach can detect anomalies in the low and high inventory stock quantity and quickly apply to other time series anomaly detection problems.
İmalat atölyesi yerleşiminde bir karma düzenleme yaklaşımı
While the benefits of organizing machines in form of manufacturing cells are highly praised, certain industrials do not want a comprehensive transformation due to the possible changes that may occur, for example, in the parts? demands or routings. A hybrid manufacturing system that associates functional departments and machine cells may then appear much more attractive given that it would takes advantages of both. Nevertheless, the design of such systems is a much less researched issue compared to the effort spent to the efficient design of each mentioned organization separately. In this work, we suggest an approach that penalizes the allocation of parts that are less stable to manufacturing cells, and highly stable to functional departments. The abstract concept of part stability is associated with two part characteristics: routing similarity and demand variability. In order to determine the similarities between parts, sequence based similarity principles and alternative process routings are considered simultaneously. Meanwhile, demand variability is assumed to be related with the coefficient of variation. While such a discrimination of parts between manufacturing cells and functional departments is desired, the flow of materials in the planned cells should also be appropriate. Suitable machine investment is another issue to consider. Hence, the hybrid manufacturing system design problem is formulated as a constrained multiobjective optimization problem. Evolutionary algorithms present important features for the solution of this type of problems. Among them, a very efficient algorithm, which incorporates pareto dominance and elitism, namely SPEA2, is adapted. Both the proposed optimization model and the solution method are illustrated with an artificially generated example. Keywords : Hybrid Manufacturing Systems; Manufacturing Cells; Functional Layout; Multiobjective Optimization; Fuzzy Sets; Evolutionary Programming
Türkiye için en iyi EEEA yönetim senaryosunun belirlenmesine yönelik bulanik çok ölçütlü bir analiz
The production of electrical and electronic equipment (EEE) is one of the fastest growing global manufacturing activities. This development has resulted in an increase of waste electrical and electronic equipment (WEEE). Rapid economic growth, coupled with urbanization and growing demand for consumer goods, has increased both the consumption of EEE and the production of WEEE, which can be a source of hazardous wastes that pose a risk to the environment and to sustainable economic growth.To address potential environmental problems that could stem from improper management of WEEE, many countries and organizations have drafted national legislation to improve the reuse, recycling and other forms of material recovery from WEEE to reduce the amount and types of materials disposed in landfills. The recovery of WEEE is also important in Turkey, which is on the edge of European Community.WEEE constitutes one of the most complicated solid waste streams in terms of its composition, and, as a result, it is difficult to be effectively managed. The selection of a technologically reliable, environmentally friendly, economically affordable and socially acceptable management scenario for WEEE is a significant question. The use of multiple attribute decision making (MADM) methods in WEEE management has the advantage of rendering subjective and implicit decision making more objective and transparent.The purpose of this study is to select the best WEEE management scenario using a MADM method. Due to the uncertainty of information and the vagueness of human feeling and recognition, it is difficult to provide exact numerical values for the criteria and to make evaluations which exactly convey the feeling and recognition of objects for decision makers. Therefore, most of the selection parameters cannot be given precisely. For this reason, in this study, the usage of the fuzzy version of ANP is proposed to make a multiple attribute selection among WEEE management scenarios for Turkey.
Sürdürülebilir tedarik zinciri yapısının belirsizlik ortamında analizi
Integration of sustainable development in the business and supply chain is potentially asource of competitive differentiation for firms. Academic and corporate interest insustainable supply chain management (SCM) has also risen considerably in recentyears. Sustainable SCM is the management of material, information and capital flows aswell as cooperation among companies along the SC while taking goals from all threedimensions of sustainable development, i.e., economic, environmental and social, intoaccount which are derived from customer and stakeholder requirements. This paperexamines the components and elements of sustainable SCM and how they serve as afoundation for an evaluation framework. By using the quality function deployment(QFD) as a product or process development tool, an effective sustainable SCM structurecan be obtained. The traditional QFD structure requires individuals to express theirpreferences in a specific scale. However in practice, people contributing to the processgenerally tend to give information about their personal preferences linguistically andeven incompletely, depending on their background. Therefore, the objective of thisstudy is to apply an extended QFD methodology in sustainable SCM by introducing anew group decision making (GDM) approach that takes incomplete preference relationsinto account, and fuses different preferences into one uniform group decision by meansof fuzzy set theory. This methodology is compatible with the requirements of thevarious stakeholders involved in the SC. To assess the validity of the proposedapproach, applications in two specific companies are given.
Ahlaki tehlikenin görüldüğü servis hizmetleri ile ilgili makaleler
The main focus of this thesis is incentive design in service operations characterized by moral hazard with hidden action. We study two different problems: the incentive design problem for salespeople in settings where companies offer a bundle of products and services and a pricing problem for service co-production in knowledge intensive services. We develop analytical frameworks for both settings and derive comparative statics related to the problem parameters of both models. For the first problem we corroborate many of the results in the sales force compensation literature and also by modeling the customer state dynamics we analyze the effect of product and service characteristics of the firm on sales force compensation. For the second setting we provide a framework to analyze the pricing problem in service co-production by considering output as a joint effort by both the firm and the client, uncertainty in the environment, and the risk preferences of both the firm and the client.
Koruyucu servislerde talep kabulü ve çizelgeleme
In this study, we focus on a one server queue with exponential service times. We assume that the server provides colonoscopy service. We consider the capacity rationing of this facility within patients coming from different risk groups, the highest risk corresponding to colorectal-cancer patients. We assume that the facility providing the screening/diagnostic procedure operates in a dynamic random environment, which determines the demand for diagnostic services. The random environment represents the health of the population, where if the health of the population is better, the demand rate of symptomatic patients is lower. The system can exercise admission or scheduling or both controls. Scheduling lower risk patients is the screening process, improving the health of the whole population in the long run. We consider three different models, depending on which of the controls is used. The objective is to minimize the long-run average costs. We establish the existence of optimal monotone policies under certain conditions. We study the effects of system parameters on the optimal policy and performance measures through a numerical study.In the second part of the thesis, we use compartmental model to investigate the effects of operational controls on population dynamics. We use a four-stage health model. We create four scenarios where the difference rises due to the allocation of the resources. We present a numerical analysis that compares the performances of the different scheduling strategies and explore the effect of system parameters in detail.