
985
Archived Theses
0
DOIs Assigned
0%
DOI Rate
Discipline
Bulanık fonksiyonlar ile bulanık sistem modelleme
Bu çalışmada, yeni bulanık sistem modelleme yaklaşımları önerilmiştir. Önerilen yöntemlerin ve bu çalışmaya referans teşkil eden Türkşen'in [2008] ve Çelikyılmaz ve Türkşen'in [2007, 2008, 2009] önerdiği geliştirilmiş bulanık fonksiyonlar ile geliştirilmiş bulanık öbekleme yaklaşımının performansları yapılan deneyler ile analiz edilmiştir. Bu çalışma ile Hataway ve Bezdek [1993] tarafından önerilen bulanık öbek regresyon modeli ve Höppner ve Klawonn [2003] tarafından önerilen bulanık model öbekleme algoritmalarına sistemi modellemek için iki yeni çıkarsama algoritması önerilmiştir. Buna ek olarak, Höppner ve Klawonn'un [2003] önerdikleri bulanık model geliştirilerek alternatif bir öbekleme algoritması (Alternatif Bulanık Model - ABM) önerilmiştir. Buna bağlı olarak, sistemi modellemek için ABM'e de bir çıkarsama algoritması önerilmiştir. Öneriler ışığında geliştirilmiş modeller, önceki modeller ile karşılaştırılarak, önerilerin yeni sonuçları vurgulanmıştır.
Aras kargo Ankara bölgesi ana transfer merkezi çizelgelemesi ve araç çıkış zamanları koordinasyonu
Parsel taşımacılığıyla ilgili problemler literatürde ağırlıklı olarak son yıllarda incelenen bir konudur. İncelenen problemler genel olarak istenilen hizmet seviyeleri için araç rotalarının belirlenmesi, ağ tasarımı, konsolidasyon kararları, şube ve transfer merkezlerinin operasyonel planlaması üzerinedir. Bu çalışmada, Aras Kargo'nun Ankara ana transfer merkezinde, boşaltma kapılarına gelen şube araçlarının çizelgelenmesi incelenmiştir. Amaç, ağırlıklandırılmış araç çıkış zamanlarının maksimize edecek şekilde, araç çıkış zamanlarını ve araçların kapılardaki çizelgelerini belirleyebilmektir. Temel kısıt ise tüm araçların belirlenen hedef kapanış saatine kadar boşaltılmasıdır. Vaka probleminin modellenmesinde tamsayılı programlama kullanılmıştır. Farklı güvenlik düzeyleri için oluşturulan modellerin formülasyonunda, literatürde olan paralel makine çizelgeleme problemi için oluşturulan bir model baz alınmıştır. Problemin büyük yapıda olmasından dolayı, modelin gevşetilmesine dayanan iki aşamalı bir sezgisel çözüm yaklaşımı önerilmiştir. Sezgisel, ilk aşamada boşaltma kapılarına atama problemini modelin doğrusal gevşetmesini kullanarak, ikinci aşamada da her bir kapı için çizelgeleme problemini çözmektedir. Sezgisel yaklaşımın etkinliği sayısal deneylerle gösterilmiştir. Ek olarak, sistemin içinde barındırdığı belirsizliğin etkilerini gözlemleyebilmek ve kuyruk oluşumunun dinamik yapısını içermek amacıyla bir simülasyon modeli oluşturulmuştur. Bu simülasyon modeliyle şube kapanış zamanlarındaki sarkmaların, şube kapanış zamanlarının optimizasyonunun, talepteki artışların ve buna karşı yapılacak kapı atama alternatiflerinin etkileri incelenmiştir. Ayrıca matematiksel model ile simülasyon model sonuçları da karşılaştırılmıştır.
Bir açık inovasyon aracının sistematik tasarımı
İnovasyon kavramının önemi dünyanın her bir köşesinde devamlı vurgulanmaktadır. Bilişim ve iletişim teknolojilerinin yaygınlaşması ile açık inovasyon kavramı inovasyon kavramı içerisinde adından sıkça söz ettirmeye başlamış; böylece bu konudaki çalışmalar ve projeler de ivme kazanmıştır. Açık inovasyon, değişik sektörlerde farklı uygulamalar ile yapılmaya çalışılsa da bu konudaki çalışmalarda halâ tam bir bütünlük sağlanabilmiş değildir. Bazı firmalar açık inovasyon çalışmaları yaparak teknolojik ilerlemeyi sadece kendi iç Ar-Ge'lerine bağlı kalmadan başarmaya çalışmalarına rağmen, bu konuda uygulanan yöntemler belirli belirsizdir. Ayrıca, araştırmalar gösteriyor ki, açık inovasyonu uygulama gayretinde olan firmaların yetkilileri ve çalışanları da, açık inovasyon kavramı hakkında çok fazla bilgi sahibi değillerdir.Bilginin sınırsız ve her yerden ulaşılabilir olması, açık inovasyonu bir gereklilik haline getirdi. Gerekli bilginin doğruluğuna, nerede ve nasıl kullanılacağına karar verilmesinde, etkin açık inovasyon araçlarının desteklenmesi gerekmektedir. Etkin bir açık inovasyon aracı olan açık inovasyon web portalları ile firmalar, inovatif bir yapıya bürünerek, günümüz şartlarında rekabet güçlerini artırabilmektedirler. Açık inovasyon web portalları, genel amacı inovasyona dayalı sonuçlar ortaya koymak olan bir yapıda, firmalar ve yenilikçileri ikinci nesil internet hizmeti olan Web 2.0 platformunda buluşturan bir açık inovasyon aracıdır. Kalite Fonksiyon Yayılımı (QFD) ve Sistematik Tasarım metodolojileri kullanarak tasarlanmış bir açık inovasyon web portalı yapısı ise bu tezde sunulmuştur. Bunun öncesinde, konu ile ilgili detaylı bir literatür taraması, inovasyon ve açık inovasyon farkındalığı ile ilgili bir saha çalışması ve dünyada faaliyet gösteren değişik açık inovasyon web portallarının kıyaslamalı analizleri sunulmuştur.
Robotik hücrelerde hat dengeleme
Bu çalışmada m makineli ve tek tip parça üreten bir robotik hücre ele alnmıştır.Makineler arası malzeme taşıma ve makinelerin yükleme boşaltma işlemleri robotlar tarafından gerçekleşmektedir. Bir parçanın üretimi için pek çok işlemden geçmesi gerekebilir. Bu tip sistemlerdeki makineler doğaları gereği CNC makineleridir ve bu makineler yüksek esnekliğe sahiptir. Bu esneklik tiplerinden bir tanesi de makinelerin değişik işlemleri yapabilme kabiliyetleridir. Gereklikesici uçlar makinelerin uç haznelerinde yüklü olduğu sürece bu makineler değişik işlemleri yapabilmektedirler. Bu nedenle işlemlerin farklı makinelerde gerçekleşmesi mümkündür. Makine işlem zamanları bu atamaların sonucu olarak ortaya çıkmaktadır. Bunun yansıra işlemler arasında öncelik ilişkileri de bulunmaktadır. Amaç, çevrim zamanını enküçükleyecek şekilde işlemlerin makinelere atanmasını sağlamak ve en iyi 1-birim döngüsünü bulmaktır. Çevrim zamanı, uzun dönemde ardışık iki parçanın sistemden ortalama çıkış zamanıdır. Bu çalışmada robotun bir başlangıç durumundan başlayıp her makineyi bir kereyüklediği ve bir kere boşalttığı 1-birim robotik döngüler ele alınmıştır. NP-Zor olan bu problem için matematiksel model tabanlı bir kesin çözüm yöntemi ve bir sezgisel algoritma geliştirilmiştir. Sezgisel algoritmanın etkinliği bir deneyselçalışma ile test edilmiştir.
Özdeş parça üreten esnek işlemli akış tipi sistemlerde çıktı miktarının en büyüklenmesi
Bu çalışma kapsamında iki problem ele alınmıştır. İlk problem n adet özdeş parçanın üretildiği 3-makineli ve tek esnek işlemli bir akış atölyesidir. Sistemdeki bütün makineler kendi sabit işleminin yanı sıra esnek işlemi de yapabilecek kapasitededir. Her parçanın esnek işlemi sadece bir makineye atanmalıdır. İkinci problemde ise yine özdeş parçaların üretildiği $m$-makineli, $(m-1)$ esnek işlemin yer aldığı bir akış atölyesi ele alınmıştır. Bu problemde ise her ardışık iki makine arasında bir esnek işlem bulunmaktadır. Her iki problemdeki amaç da her parçanın esnek işleminin/işlemlerinin hangi makinede işleneceğine karar vererek üretim çıktı miktarını enbüyüklemektir. Öncelikle problemlerin karma tamsayılı matematiksel modelleri geliştirilmiştir. Ancak veri boyutu arttıkça optimal sonuca ulaşmak güçleştiği için her iki problem için de ayrı sezgisel algoritmalar geliştirilmiştir. Diğer taraftan, 3-makineli problem için kesin çözüme matematiksel modelden çok daha kısa sürede ulaşan dinamik programlama algoritması geliştirilmiştir. Geliştirilen sezgisellerin performanslarını test etmek için kapsamlı deneysel çalışmalar yapılmıştır. Matematiksel modelin sonuçları, GAMS 23.8.2 arayüzü kullanılarak CPLEX 12 çözücüsü yardımıyla elde edilmiş, sezgisel algoritma ise C++ ile kodlanmıştır. Elde edilen sonuçlar, çözüm süresi ve optimal sonuca uzaklık değerleri dikkate alınarak analiz edilmiştir.
Çok dönemli planlama çevreninde modüler kapasiteli ana dağıtım üssü yer seçimi ve ana dağıtım üssü ağı tasarımı problemleri
Bu çalışmada, çok dönemli planlama çevreninde modüler kapasiteli ana dağıtım üssü (ADÜ) yer seçimi ve ADÜ ağı tasarımı problemleri ele alınmaktadır. Problemde, her dönemde, ADÜ'lerin yerleri ve kapasiteleri belirlenmekte, ADÜ ağı tasarımı, atama ve akış gönderme kararları verilmektedir. Tek ve çok atamalı iki durum için karışık tamsayılı doğrusal programlama modelleri geliştirilmiştir. Ayrıca, modeller için çeşitli geçerli eşitsizlikler önerilmektedir. Modellerin amaç fonksiyonunda, ADÜ kurmanın sabit maliyeti, ADÜ bağlantısı işletme maliyeti, kapasite modülü kurma maliyeti, ADÜ'lerdeki operasyonel maliyet ve ulaşım maliyetinden oluşan toplam maliyet enküçüklenmektedir. Her dönemde yeni bir ADÜ kurulabilmekte ve mevcut bir ADÜ'nün kapasitesi arttırılabilmektedir. ADÜ kapasitelerinin modüler olduğu ve her dönemde her ADÜ'ye en fazla bir kapasite modülü kurulabileceği varsayılmaktadır. Modeller, CAB veri kümesindeki 15 ve 25 düğümlü, 5 dönemli problemler üzerinde test edilmektedir. Bunun yanı sıra, önerilen geçerli eşitsizliklerin performansları incelenmektedir. Çok dönemli planlama yaklaşımının avantajı, zayıf değer ve güçlü değer şeklinde önerilen iki değer kavramı aracılığıyla ölçülmektedir.
Topoloji kontrolü ile kablosuz algılayıcı ağ güvenliğinin iyileştirilmesi
Bu çalışmada KAA'lar için ağ ömrü en büyüklenirken, kısmi fazlalığa dayalı yeni bir güvenilirlik protokolüyle ağ güvenilirliğinin iyileştirilmesi amaçlanmıştır. Önerilen karışık tam sayılı PRF modeli aşamalı olarak geliştirilmiştir. İlk olarak ağ ömrünün en büyüklendiği ve herhangi bir güvenilirlik protokolünün kullanılmadığı NRF modeli kurulmuştur. Ardından herhangi bir aksaklık esnasında yoğun kullanımıyla büyük veri kaybı problemlerine sebep olabilecek merkezi düğümlerden kaynaklanabilecek riskleri mümkün mertebe giderebilmek için algılayıcıların dengeli kullanıldığı bNRF modeli geliştirilmiştir. Daha sonra dengeli kullanım stratejisinin yanı sıra, çoklu kopya gönderimi ve çoklu yollar rotalama protokollerinin birlikte kullanıldığı FRF modeli sunulmuştur. Modelde algılayıcıların ürettikleri veri paketlerinin ikişer kopya halinde düğüm ayrık yollardan gönderilmesi sağlanarak, her veri paketi için iletim yollarından birinde bir aksaklık meydana geldiğinde diğer kopyanın baz istasyonuna ulaştırılabilmesi amaçlanmıştır. Ancak dengeli kullanım ve çoklu yollarla çoklu kopya gönderimi stratejilerinin birlikte kullanımı enerji sarfiyatını arttırdığından ağ ömrünü olumsuz yönde etkilemektedir. Bu nedenle bahsedilen protokollerin daha enerji verimli şekilde kullanıldığı PRF modeli geliştirilmiştir. Bu modelde de dengeli kullanım stratejisi kullanılmış; ancak yoğun kullanımıyla ağ ömrünü iyileştirebilecek bir algılayıcı varsa merkezi düğüm seçilmesine izin verilmiştir. Ek olarak PRF'de sadece merkezi düğüm üzerinden veri aktaran algılayıcıların ürettikleri veriyi kopyalayıp düğüm ayrık yollardan göndermesi sağlanmıştır. Performans analizinde ağ ömrü, kalan enerji ve korunan veri kriterleri kullanılmıştır. Ağ ömrü ve ağ güvenilirliği arasındaki ödünleşim incelenmiştir. Son olarak PRF'nin çözüm süresini azaltan sezgisel bir yöntem geliştirilmiştir.
Hastanelerde gerçek zamanlı konum belirleme sistemlerinin etkinliğinin artırılması
Hastanelerde birkaç bölüm tarafından ortaklaşa kullanılan mobil ekipmanların sistematik bir biçimde paylaşılmaması hastane süreçlerini olumsuz etkilemektedir. Hasta tedavisi gibi kritik olayları yöneten hastanelerde ekipman arama-bulma gibi işlemlerin hızlandırılması, ekipmanların talep edildikleri anda nerede olduklarının gerçek zamanlı olarak takibinin yapılması mümkündür. Bu takibi yapabilmek için Gerçek Zamanlı Konum Belirleme (RTLS) Teknolojisinden faydalanılabilmektedir. Gerçek zamanlı ekipman takibi yapılmayan hastanelerde ekipman arama ve uzak mesafelerden ekipman getirme sebebiyle ekipmanın hastaya ulaşma süresi artmaktadır. Ek olarak hastane bölümleri, ellerinde boş ekipman olsa bile yakın zamanda aynı ekipmana kendi hastalarının ihtiyacı olabileceğini düşünerek ekipmanı talep eden bölüme vermeye çekinmektedirler. Bu çalışma TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi Hastanesi sistemi baz alınarak gerçekleştirilmiş, gerçek zamanlı konum belirleme sistemlerine entegre edilecek ekipman seçim kuralları geliştirerek ekipmanın hastaya ulaşma süresini ve bölümler arası ekipman alışveriş çekincesini azaltmak ve hastanenin bu kurallardan elde edeceği faydanın belirlenmesi hedeflenmiştir. Geliştirilen kurallar; bölümlerin içinde bulunulan saatte kullanıma ihtiyaç duyacakları ekipmanları tahmin eden, ihtiyaç duyulan ekipmanı elinde en çok bulunduran bölümden almaya çalışan ve en yakındaki ekipmanı alan kurallar olarak kategorize edilebilir. Tahmin yöntemi kullanan ekipman seçim kuralları, bölümlerin belirli ekipman tiplerine olan talep tahminlerini yaparken sezonsal ARIMA modellerinden faydalanmaktadır. Hastane mevcut durum modeli ve geliştirilen ekipman seçim kuralları simülasyon ortamında test edilmiş, tüm senaryoların ikili sistem karşılaştırmaları yapılmış ve incelenen performans ölçütleri açısından ne derece iyileşme sağlandığının analizleri yapılmıştır. Önerilen algoritmaların farklı talep hızları ve bölümlere göre değişen farklı talep yapıları gözetilerek yapılan duyarlılık analizlerine gürbüz cevaplar verdiği gözlemlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Hastane, Simülasyon, Sezonsal ARIMA Yöntemi, Gerçek Zamanlı Konum Belirleme Sistemi (RTLS).
Acil tıbbi yardım istasyonlarının yer seçimi ve planlaması
Bu çalışmada, acil tıbbi yardım istasyonlarının yer seçimi ve planlanması problemi ele alınmaktadır. Bu problem, talebin bölünebilir olduğu kapasiteli tesis yer seçimi problemi olarak modellenmiştir ve talebi en düşük maliyetle karşılarken talep noktaları ile acil servis yerleşimleri arasında maksimum bir servis süresini de garantilemektedir. Acil tıbbi yardım istasyonları yerlerine ve bu yerleşimlere atanan talebin büyüklüğüne göre belirlenen acil servis aracı sayılarına (istasyon kapasitelerine) karar verilmesini içeren deterministik bir optimizasyon modeli ile talebin belirsiz olduğu ve hizmet seviyesi kısıtının yer aldığı iki aşamalı bir stokastik optimizasyon modeli geliştirilmiştir. Her iki optimizasyon modeli JAVA programlama dilinde kodlanmış, CPLEX ile çözülmüştür. Deterministik model için iki aşamadan oluşan sezgisel bir çözüm yöntemi önerilmiştir. Geliştirilen sezgisel yöntem, farklı örnek problemler kullanılarak denenmiş ve performansı çözüm kalitesi ve çözüm süresi açısından değerlendirilmiştir. Problem parametrelerindeki değişimin önerilen çözüm yöntemi üzerindeki etkisi analiz edilmiştir.
Türkiye'deki sigorta mükelleflerinin optimal beyan zamanlarının belirlenmesi
Sigorta firmaları, sigortalıları kaza geçmişlerine göre indirim sınıflarına ayırmaktadırlar. Bir yıl içerisinde sigorta firmasına yapılan talepler doğrultusunda sigortalılar bir sonraki yıl farklı indirim sınıfında yer almaktadırlar. Sigortalının kaza sonrası iki alternatifi vardır. Birinci alternatif sigortalının kaza bedelini kendisinin karşılaması ve bu sayede bir sonraki yıl daha yüksek indirim sınıfında yer almasıdır. Sigortalı bu alternatifi seçerse bir sonraki yıl daha düşük prim ödeyecektir. İkinci alternatif kaza bedelini sigorta firmasından talep etmektir. Bu durumda sigortalı kazanın hemen ertesinde bedel ödemekten kurtulmakla birlikte bir sonraki yıl daha yüksek prim ödemeyi göze alacaktır. Bu çalışmada senede bir ya da daha fazla sayıda kaza yapma olasılığı bulunan sigortalının bu kazalar sonrası alması gereken kararlar Türkiye trafik sigortası verileri ışığında incelenmiştir. Problem Markov karar süreçleri (MKS) varsayımları altında modellenmiştir. Sigortalıların verebilecekleri kararlara bağlı olarak politikalar belirlenmiş ve sigorta sahiplerinin riske karşı duyarlılıklarını incelemek için doğrusal-artı-üssel (linear plus exponential) fayda fonksiyonundan yararlanılmıştır.
Bulanık regresyon modellerinin tutarlılığı üzerine çalışmalar
Günümüz dünyasında mevcut verilerin kayıt altında tutulması son derece kolay olup bu verilerin gelecekte yapılacak çalışmalara rehberlik edecek nitelikte derlenip işlenmesi; kişi, kuruluş ve devletlere sunduğu proaktif yaklaşım sayesinde önem taşımaktadır. Bu önemin en geçerli sebebi ise geçmişte gerçekleşen bir takım faaliyetlerin rakamsal ölçütü olan gerçek verilerin gelecekte gerçekleşmesi muhtemel faaliyetlere en iyi şekilde rehberlik etmesi ve bu sayede aksiyon planlarında en önemli yol göstericilerden biri olmasıdır. Birçok otorite tarafından faydası hali hazırda kabul edilmiş bilgi yönetimi ve veri modelleme uygulamalarından olan Bulanık Mantık ile Modelleme yaklaşımının kullanıldığı bu çalışma kapsamında Danimarka devletinin 1993-2013 yılları arasında resmi olarak açıkladığı ithalat tutarı toplamı verileri Döviz Kuru, Üretici Fiyat İndeksi, Altın Rezervi vb. parametreleri girdi olarak kullanılmıştır. Bu veri kümesinde Bulanık Öbekleme Algoritması ile bulanıklık mertebesi ve öbek sayısı birbirinden farklı olan toplamda 221 farklı model için üyelik değerleri hesaplanmış, her bir model için Bulanık Regresyon Analizi yapılmıştır. Sonuçta elde edilen her bir model için bu modellerin tutarlılık parametreleri olarak dikkate alınan R-kare değeri üzerinden değerlendirmeler ve genel geçer çıkarımlar değerlendirilmiştir. Bu çalışma kapsamında Çok Katmanlı Üyelikler adı altında ilk kez uygulanan ve sonuçları gözlemlenen yaklaşım; Bulanık Regresyon Analizi kapsamında sadece tek bir bulanıklık mertebesi ve öbek sayısı için hesaplanmış üyelik değerlerinin yer aldığı modeller yerine farklı öbek sayısı ve bulanıklık mertebesi için hesaplanmış üyeliklerin ve transformasyonları matrisinin de aynı modelde kullanılarak elde edilen melez modelin tutarlılığının gözlemlenmesidir.
Çok hedefli savunma problemlerinde istihbaratın değeri
Bu çalışma, çok hedefli bir savunma probleminde, farklı senaryolar altında istihbaratın değerinin tespitine yönelik analitik bir yaklaşım sunmaktadır. Amaç, karar verici için tüm alternatif stratejileri analiz etmektir. Doğrusal olmayan programlama yöntemi kullanılarak farklı senaryolar modellenmiş ve çözümler yorumlanmıştır. Savunmacının koruması gereken iki farklı bölgesi ve bu bölgelere saldırma olasılıkları olan iki bağımsız terör örgütü bulunmaktadır. Savunmacı olası terör saldırılarına karşılık tesis etmesi gereken güvenlik seviyesine karar verecektir. Savunmacının katlanması gereken maliyetler, güvenlik seviyesi oluşturma, ek istihbarat alma ve başarılı saldırı sonucunda yaşanacak kayıpların maliyeti olarak tanımlanmıştır. Savunmacı ek istihbarat almadan ya da alarak karar vermeyi seçebilir. Bu çalışmada ek istihbaratın mükemmel ya da kısmi istihbarat olarak gelebileceği varsayımı altında modeller oluşturulmuş ve çözülmüştür.
Robotik hücrelerde iki kriterli hat dengeleme
Bu çalışmada, çeşitli sayıda makine ve bir adet robotun bulunduğu bir üretim hattı ele alınmıştır. Robot parça üzerinde herhangi bir işlem yapmamakta sadece makineleri yükleme/boşaltma ve malzeme taşıma işlemlerini gerçekleştirilmektedir. Hatta tek tip parça üretimi yapılmaktadır. Bir parçanın üretilmesi için, hatta giren malzemeye makinelerde belirli sayıda işlem yapılmalıdır. Robot bir makineden diğer bir makineye sadece bir adet parça taşır ve tek seferde sadece bir makinede yükleme ve boşaltma işlemi yapar. Ele alınan problemde verilmek istenen kararlar; i- Hatta yer alacak makine sayısının belirlenmesi, ii- Parçaların gerektirdiği her bir işlemin işleneceği makinenin belirlenmesi, iii- Robot hareket sırasının belirlenmesidir. Problem, hem çevrim zamanı en küçüklenmesi ve hem de hatta kullanılan makine sayısının en küçüklenmesi olmak üzere iki kriterli bir eniyileme modeli olarak ele alınmıştır. Çözüm için amaç fonksiyonlarının önceliklendirilmesi yöntemi ve amaçlardan bir tanesinin modelde parametre olarak verilerek Pareto optimal çözümlerin belirlenmesi yöntemleri kullanılmıştır. Her iki yöntem için de matematiksel programlama formülasyonları geliştirilmiştir. Farklı problem parametreleri kullanılarak test çalışmaları yapılmıştır ve elde edilen sonuçlar detaylı olarak analiz edilmiştir.
Havayolları tamir bakım servis sağlayıcıları için bir üretim çizelgeleme modeli ve analizi
Havacılık sektöründe bakım onarım (BO) uçakların güvenli ve devamlı uçuşlarının sağlanması için regülâsyona tabi tutulan zorunlu bir faaliyettir. Gerek ticari gerekse askeri uçaklar için belirli aralıklarla bakıma girme zorunluluğu vardır. BO faaliyetleri uçuş firmaları için yakıttan sonra en çok maliyet yaratan alandır. BO sistemlerini klasik üretim sistemlerinden ayıran önemli bir faktör bazı parça ya da modüllerin devinimli (rotable) envanter şeklinde kullanılmasıdır. Devinimli envanter durumunda, BO işletmesine servis için gelen uçağın ilgili modülü BO'nun takas envanterinde bulunan uçuşa hazır modülle değiştirilir. Bu durumda müşteri olan havacılık şirketi nerdeyse anlık değişimle uçuşa ara vermeden faaliyetlerini sürdürür. BO şirketi takas yaptığı devinimli envanter türü modülü bakım onarım sürecinden geçirir ve sonra tekrar takasta kullanmak üzere gelecek talepler için envanterinde saklar. BO şirketi uçakların devinimli modül takas zamanlarını ve bakım onarım çizelgesini yaparken, uçakların en son bakım geçirdikleri zaman dikkate alındığında regülasyonlara göre bir sonraki bakım için gelebilecekleri en son tarihe veya bu tarihten önce ancak yakın bir zamanda gelip servis almalarını sağlamaya çalışmalıdır. Çünkü vaktinden erken gelişleri havacılık şirketleri ekonomik açıdan tercih etmeyecektir. BO şirketi için sabit bir tamir bakım kapasitesi ve limitli envanter üretim çizelgeleme üzerindeki önemli kısıtlardır. Bu çalışmada yukarıda açıklanan problem toplam erken servis alışların en azlanması amacıyla, belirli bir başlangıç stoğu, kısıtlı üretim kapasitesi, çok tipli devinimli envanter, ve sonlu planlama ufku varsayımları altında modellenmiş, sayısal çözümler yardımıyla problemin analizi yapılmıştır. Devinimli envanter başlangıç seviyesini veya proses kapasitesini bir birim artırmanın azalan marjinal faydası ortaya konulmuş ve bu faydanın proses süresiyle ve proses kapasitesiyle ilişkisi gösterilmiştir. Buna ek olarak problemin daha hızlı çözülebilmesi için sezgisel bir yaklaşım önerilmiş ve bu sezgisel yaklaşımın iyileştirilmesi için çalışmalar yapılmıştır. Yapılan uygulamalar sonucunda sezgisel yaklaşımdan elde edilen çözümler, optimal değerler ile karşılaştırılıp önerilen yaklaşımın performansı ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Üretim çizelgeleme, tamir bakım, devinimli stok, data karıştırma meta sezgisel yaklaşımı
Collaborative truckload transportation procurement with multiple coalitions
We study formation of stable coalitions given a set of shippers and their lanes corresponding to regularly scheduled truckload shipment. In this thesis, selecting participants, deciding who should participate with whom, calculating the lowest cost operational solution and allocating the system-wide cost to the participants stand out as important problems. Collaborating shippers try to identify tours which consist of regularly scheduled shipment with minimal empty truck movements. Then, they must allocate the total cost of the collaborative solution to the participated firms and individual lanes such that the collaborative solution remains attractive to the participants. In the literature, solving the optimization problem minimization the total cost and allocating the calculated minimum cost are treated as successive but distinct phases. The cost minimizing optimization problem is solved with well-known operation research methods, while cooperative game theory concepts are used for cost allocation. The minimum cost solution may render finding an acceptable cost allocation impossible. Besides, similar works in the literature assume that the collaborating firms will forge a single grand coalition. However, as the collaboration grows in size, a single grand coalition may become impractical and also it might leave several lanes out of the coalition, depriving shippers of significant cost savings. In this study, we propose algorithm to design coalition structure which consist of multiple disjoint stable coalitions. Each coalition must have a minimum cost collaborative solution with an acceptable cost allocation. Due to the complexity of the task hand, we devised a heuristic to find good quality solutions to this problem.
Sıra bağımlı ayar zamanı ve fazla mesai ile makine çizelgeleme
Bu çalışma kapsamında sıra bağımlı ayar zamanı ile tek makine çizelgeleme problemi ele alınmaktadır. Bir gerçek hayat uygulamasını temel alan problemin amacı, en küçük toplam fazla mesai değeri ile müşteri taleplerinin teslim tarihinden önce hazır olmasını sağlayan haftalık üretim çizelgesini belirlemektir. Fazla mesai ücretleri fazla mesai yapılan süreye bağlı olarak hesaplanmaktadır. Bu problem için günlük detayda çizelgeler oluşturulmaktadır. Problem için öncelikle karma tam sayılı matematiksel programlama modeli geliştirilmiştir. Bu optimizasyon problemi için yapılan testlerde gerçek hayat örnekleri için makul sürelerde çözüm bulunamadığı görüldüğünden çözüm zamanını azaltmak amacıyla bir ayrıştırma algoritması geliştirilmiştir. Mantıksal Benders ayrıştırma algoritması olarak adlandırılan bu yaklaşımla karmaşık esas problem, karma tam sayılı ana problem ve çeşitli sayıda kısıt programlama alt problemleri olarak, görece kolay çözülebilir problemlere ayrıştırılmaktadır. Ana problemde işlerin günlere atanmasına karar verilirken, alt problemlerde bu atamalara göre günlük çizelgeler belirlenmektedir. Algoritma alt problemlerin çözümüne göre tanımlanan olurluluk veya optimallik kesilerinin ana probleme eklenmesi ile devam etmektedir. Çalışma kapsamında algoritma, kesilerin eklenme şekline göre iteratif ve dallandırma ve kontrol olmak üzere iki farklı yaklaşımla uygulanmıştır. Ayrıştırma algoritması ile, makul süre içerisinde optimal çözümü belirlemenin zorlaştığı örnekler için, ayrıca bir tavlama benzetimi algoritması geliştirilmiştir. Tavlama benzetimi için başlangıç çözümü, geliştirilen çözüm kuran algoritmayla, soğuma şeması ise gerçekleştirilen parametre analizleriyle belirlenmiştir. Geliştirilen bütün çözüm yöntemlerinin performansı yapılan deneysel çalışmalarla analiz edilmiştir.
CNC kesim makinesi için mükemmel olmayan önleyici bakım politikasının geliştirilmesi ve en iyilenmesi
Tez çalışmasında savunma ve havacılık sanayinde kullanılan zamanla rassal yıpranan tezgah için uzun dönem birim operasyonel maliyeti en küçükleyen mükemmel olmayan sıralı önleyici bakım modeli oluşturulmuştur. Türk Havacılık ve Uzay Sanayii A.Ş.(TUSAŞ)' den temin edilen 2013-2016 yılları arasındaki arıza veri setleri analitik yöntemlerle analiz edilerek Markov özelliğe sahip bir bakım algoritması geliştirilmiştir. Literatürdeki ve mevcut uygulamadaki klasik periyodik bakım planlarından farklı olarak sürekli gözlemlenerek sistem durumunun anlık takip edildiği güvenilirlik merkezli önleyici bakım politikası geliştirilmiştir. Sistem güvenilirliği belirli seviyeye düştüğünde sistem durumunu iyileştirecek mükemmel olmayan bakım uygulaması ile sistemi mevcut durumundan daha iyi duruma getirerek kullanılabilir olduğu süreyi arttırmak, beklenmeyen arıza sayısını azaltmak ve ürün kalite teminatının sağlanması hedeflenmiştir. Ayrıca tezgahın kullanım ve yaşa bağlı yıpranma süreci arıza oranı artış faktörü ve yaş indirgeme faktörü olarak tanımlanmış ve bu değişkenler kombine edilerek hibrid arıza modeli oluşturulmuştur. Geliştirilen bakım yaklaşımında planlı bakım maliyetleri ve beklenmeyen arızaların tamir maliyeti zamana bağlı eklenirken , sistemin kullanım dışı kaldığı sürelerde katlanılan maliyet sabit ve işletim maliyeti bakım devresi ve zamana bağlı olarak artan değişken olarak tanımlanmıştır. Çok bileşenli tezgah için geliştirilen mükemmel olmayan bakım algoritması sonucu minimum uzun dönem toplam birim maliyet ile optimum sistem güvenilirlik değeri, bakım sayısı ve sıralı bakım çevrimleri arasındaki süreler çıktı olarak elde edilir. Bunun yanı sıra çok bileşenli bir yapıya sahip makinanın parçaları Bayes teoremi kapsamında incelenmiş ve her bir çevrimde bakım uygulanması gereken sistem alt ekipmanı belirlenmiştir.
Genelleştirilmiş yansıtan bariyerli rasgele yürüyüş süreçlerinin incelenmesi
Bu tez çalışmasında genelleştirilmiş yansıtan bariyerli bir rasgele yürüyüş süreci matematiksel olarak kurulmuş, analitik ve asimtotik yöntemlerle incelenmiştir. Sürecin bir boyutlu dağılımı incelendikten sonra, süreç için genel ergodik teorem ispat edilmiştir. Ergodikliği ispat edilen sürecin ergodik dağılımı ve bu dağılıma ait karakteristik fonksiyonu elde edilmiştir. Daha sonra zayıf yakınsama teoremi ispat edilen süreç için ergodik dağılımının limitte yakınsadığı dağılım bulunmuştur. Bir sonraki bölümde ise sürecin ergodik dağılımının limitte yakınsadığı dağılımın yakınsama hızı hesaplanmış ve oldukça sade bir formül elde edilmiştir. Bunların yanı sıra sürecin bazı sınır fonksiyonellerinin beklenen değeri ve varyansı için kesin ifadeler; çeşitli momentleri için ise asimtotik açılımları hesaplanmıştır. Burada elde edilen sınır fonksiyonellerinin momentleri yardımıyla sürecin ergodik momentleri için kesin ve asimtotik açılımlar elde edilmiştir. Daha sonra bu ergodik momentler için elde edilen asimtotik formüller bir problem üzerinde uygulanmıştır.
Elektrikli araç şarj istasyonu seçimi ve ekspres şarj istasyonları için adaptif kaynak atama metodları geliştirilmesi
Çevre kirliliği ile mücadelede ulaşım alanında alınabilecek en etkili önlem elektrikli araç kullanımının artırılmasıdır. Özellikle CO2 gazı salınımının azaltılmasında elektrikli araçlar önemli bir faktördür. Kullanımının çevreye olumlu etkileri vardır ancak hızlı şarj istasyonlarında batarya dolum süresi 30 dakikayı bulmaktadır. Şarj süresinin uzunluğu istasyonlarda oluşan kuyruk uzunluğunu ve araçların beklemeleri gereken süreyi artırmaktadır. Araçların doğru istasyonlara yönlendirilmesi ile bu süre azaltılabilir. Ayrıca araçların bir bölümü için bu süre ekspres şarj istasyonlarının oluşturulması ile daha da düşürülebilir. Bu çalışmanın iki amacı bulunmaktadır. Birinci amacı istasyon seçim yöntemleri geliştirmek, ikinci amacı ise ekspres şarj noktası yönetim metotları geliştirmektir. İstasyon seçim yöntemleri üzerine yapılan çok sayıda çalışma vardır. Araçların ve istasyonların kendileri hakkında sisteme gönderdikleri bilgi tipleri, toplanan bilgiyi değerlendirme yöntemleri ve seçim kararında uyguladıkları yöntem açısından geliştirilen yöntemler farklılık göstermektedir. Literatürde araçların bilgilerini merkezi sisteme gönderip yönlendirme bilgisini merkezi sistemden aldıkları v yöntemler sıkça çalışılmıştır. Bu yöntemler bilgi paylaşımı konusunda çekincesi olan kişiler tarafından kullanılmak istenmeyebilir. Ayrıca iletişim altyapısı yetersiz bölgelerde de kullanımda aksaklıklar çıkabilir. Bu durumlarda araçların kendi kararlarını alacakları yöntemler kullanılabilir. Araçların kendi kararlarını alıp merkezi sisteme bildirmedikleri modeller literatürde kısıtlı sayıda bulunmaktadır. Ekspres şarj konusunda son derece kısıtlı sayıda çalışma bulunmaktadır. Literatürde ekspres şarja ayrılmış şarj noktası sayısını dinamik olarak değiştiren bir çalışmaya ise rastlanmamıştır. Ekspres şarj istasyonları için öncelikle istasyonda şarj için bekleyen araçların ihtiyaçlarına göre dinamik olarak sıralandığı yöntem geliştirilmiştir. Bu yöntemde CPU çizelgeleme alanında kullanılan yanıt süresi oranı en yüksek olana göre sıralama (HRRN) modelinden faydalanılmıştır. Bu sayede kısa süreli şarj olmak isteyen araçların sistemde uzun süreler beklemelerinin önüne geçilecektir. Ayrıca bu yöntem çok istasyonlu rekabetçi ortamda da incelenmiştir. Ekspres şarj yöntemleri için geliştirilen diğer yöntem ise ekspres şarj noktalarının sayısını dinamik olarak değiştirmektir. Bu yöntem araçları iki sınıfa ayırmakta ve farklı sınıflardaki araçların bekleme sürelerinin birbirine oranını belirli bir seviyede tutacak şekilde otomatik sunucu ataması yapmaktadır. Böylelikle istasyonun kendi performansını izleyerek işleyişini kontrol etmesi yani kendi kendini kontrol eden bir yapıya ulaşması sağlanmaktadır. Geliştirilen yöntem farklı koşullar altında incelenmiştir. Ayrıca çoklu simülasyon ortamına aktarılarak rekabetçi ortamdaki performansı da gözlemlenmiştir. Sonuçlar incelendiğinde geliştiren yöntemin beklenen performansı gösterdiği görülmüştür.
Heterojen araç filolu, parçalı teslimatlı, açık veya kapalı uçlu rotalar içerebilen zengin araç rotalama problemi
Araç Rotalama Problemi, yöneylem araştırmacılarının çalıştıkları temel konulardan biri olmakla birlikte günümüze kadar problemin birçok varyasyonu araştırılmıştır. Çoğu problemin çözümü gerçek hayatta yetersiz kalmaktadır. Problem çözümünün uygulanabilirliğinin arttırılması ve daha doğru sonuçların elde edilmesi amacıyla gerçek hayatta karşılaşılabilecek durumlar da dikkate alınmalıdır. Bu durumların bir veya daha fazlasının ele alındığı problemler "Zengin Araç Rotalama Problemi" olarak adlandırılmaktadır. Bu çalışmada müşteri talebinin parçalı teslimat ile karşılanabildiği, araç filosunun kapasite ve maliyet açısından farklı tipteki sınırlı sayıda araçlardan oluştuğu ve gereken durumlarda dışarıdan araç kiralanarak açık uçlu rotalar oluşturulabilen senaryo ele alınmıştır. Bu doğrultuda karma tam sayılı bir matematiksel model geliştirilmiştir. Problemin karmaşıklık seviyesinden ötürü geliştirilen model, boyutu yüksek olan problem örneklerinin çözümünde yetersiz kalmıştır. Makul süreler içerisinde, büyük boyutlu problem örnekleri için kaliteli çözümlerin elde edilmesi amacıyla özgün operasyonlar içeren Uyarlamalı Büyük Komşuluk Araması algoritması geliştirilmiştir.
Çok tipli devinimli stok içeren havayolları bakım onarım servislerinde entegre üretim çizelgeleme ve kapasite planlama: Sabitle ve optimize et sezgisel yaklaşımı
Havayolu sektörü için bakım onarım (BO) faaliyetleri uçuşların güvenliğini ve sürekliliğini sağlamak için genel düzenlemelere tabidir. Uçak üzerindeki kritik ekipmanlar, kullanım izninin sürmesi için düzenli aralıklarla bakım onarımdan geçmelidir. Katı son teslim tarihleri revizyon (overhaul) aktivitelerinin planlanmasında önemli kısıtlardan biridir. BO sistemlerini klasik üretim sistemlerinden ayıran önemli bir faktör pahalı modüllerin devinimli (rotable) envanter şeklinde kullanılmasıdır. Bu pahalı devinimli modüller BO şirketleri tarafından revizyon edilir ve tekrar kullanılır. BO şirketleri genellikle pahalı devinimli modüller için ilgili müşteri havayolları ile takas programları gerçekleştirir. Bir uçak, devinimli modülü için bir BO servisine geldiğinde, BO şirketinin envanterinden kullanıma hazır bir modül, uçaktan çıkarılan devinimli modül ile değiştirilir ve böylece uçak için BO hizmet süresi en aza indirilir. Çıkarılan modül, sınırlı işgücü kapasitesi ile revizyon sürecinden geçirilip gelecekteki talepler için envantere eklenir. Bu çalışmada, BO şirketlerinin revizyon ve takas planlaması sorunu işgücü kapasitesi planlaması da ele alınarak, hızlandırılmış ve normal revizyon opsiyonlarıyla birlikte çözülmektedir. Bu bağlamda, sonlu planlama ufkunda, çok tipli devinimli envanter içeren havayolu BO firması için envanterde tutma ve işgücü ile ilgili maliyetlerin toplamını en küçükleyen karma tamsayılı programlama modeli geliştirilmiştir. Modelin göze çarpan bir özelliği de maliyet açısından mantıklı olduğu taktirde belirli bir erken teslim edebilme limitine kadar, takasların teslim tarihinden önce gerçekleştirilmesine izin vermesidir. Model, BO çizelgeleme ve işgücü planlaması için küçük (gün) ve büyük (çeyrek yıl) olmak üzere iki tip zaman kümesi kullanmaktadır. Literatürde yeni olan problem ve modelinin NP-Zor olduğu gösterilmiştir. Kapsamlı sayısal testler rastgele oluşturulmuş problemler setleri üzerinde gerçekleştirilmiştir ve elde edilen sonuçlara göre bazı yönetimsel analizler yapılmıştır. Problemin çözümü için literatürdeki sabitle ve optimize et sezgisel metodu uyarlanarak kullanılmıştır. Sezgisel metodun matematiksel modele göre performansı rassal olarak üretilen problem setleri üzerinde farklı parametrelerle değerlendirilmiştir.
Gün öncesi elektrik piyasası ve yan hizmetlerin birlikte optimizasyonu
Türkiye elektrik piyasası, mevcut on yılda birçok reform geçirmiştir. Arz ve talep tarafı dinamiklerine göre piyasa ihtiyaçlarını; şeffaflık, bütünlük ve rekabetçi bir anlayış çerçevesinde geliştirmeye devam etmektedir. Mevcut sistemde, Yan Hizmetler'e (YH) katılım gönüllülük esasına dayanmaktadır. Bu durumda, bazı üretim birimlerinin katılımını zorunlu kılan bir önceki yan hizmetler yönetmeliğinin geçerli olduğu sürece kıyasla, YH kapsamındaki Primer Frekans Kontrol (PFK) ve Sekonder Frekans Kontrol (SFK) birim fiyatlarında belirgin bir artış gözlemlenmiştir. Böylece, frekans kontrolünün sağlanması sistem işletmecisi açısından daha maliyetli hale gelmiştir. Diğer taraftan, Yan hizmetler kapsamında rezerv edilen miktarlar, YH hariç başka hiçbir piyasada işlem göremez. YH'ye teklif sunmak suretiyle katılım yapan piyasa katılımcılarının yan hizmetlerde yapmış oldukları teklifler kabul edilmezse, katılımcılar, Gün Öncesi Elektrik Piyasasında (GÖP) portföy getirilerini dengeleyebilmek amacıyla daha yüksek birim fiyattan teklifte bulunma eğiliminde olurlar. Böyle bir senaryoda, teklifin kabul edilmesi durumunda ortalama piyasa takas fiyatı artmaktadır. Teklifin kabul edilmemesi durumunda ise katılımcı zarar etmektedir. Bu nedenle piyasa katılımcısı tedarikçiler, her iki piyasada da temerrüt riskine maruz kalmaktadır ve sadece bir piyasada kabul edilmeleri ise yeterli ve karlı olmamaktadır. Bu noktada, üretim birimlerinin hem GÖP'te hem de YH piyasasında karşılaştıkları yükü hafifletmek ve arz tarafında temerrüt risk sorununa çözüm getirmek için yeni bir piyasa yapısı önerilmektedir. Bu çalışmada, Türkiye elektrik piyasasının devam eden serbestleşme sürecine katkıda bulunmak için GÖP ve YH birleştirilerek yeni bir piyasa mekanizması oluşturuldu. Bu iki ayrı piyasa, farklı amaç fonksiyonlarına sahip, farklı optimizasyon modellerinden oluşmaktadır. Yeni piyasa modeli; bu iki ayrı piyasayı verimlilik, bütünlük, rekabet ve risk yönetimi adına ortak bir optimizasyon algoritmasıyla birleştirmektedir. Bu yeni piyasa modelinde, "karma blok teklif" adında, arz tarafı piyasa katılımcılarının kullanımına yönelik olarak yeni bir teklif türü sunuldu. Önerilen teklif yapısındaki karma blok teklif; enerji fiyatı, enerji miktarı, rezerv fiyatı, rezerv miktarı ve zaman aralığı özelliklerinden oluşur. Bu yeni piyasa yapısı sayesinde, temerrüt riskini azaltarak tedarikçileri daha verimli teklifler vermeye teşvik etmek hedeflenmektedir. Rasyonel olarak, temerrüt riski ile tedarikçinin risk primini yansıtan birim elektrik marjinal fiyatı arasında doğrusal bir ilişki vardır. Teorik olarak, temerrüt riski düşürüldüğünde tedarikçilerin temerrüt riskindeki bu düşüşü risk priminde indirim ve dolayısıyla birim elektrik fiyatında indirim olarak yansıtmaları beklenir. Ayrıca, geliştirilen karma blok teklif yapısıyla, YH'de hizmet veremeyen tedarikçiler de arz-talep dengesizliğinde istihdam edilmek suretiyle teklif verebilirler. Her tedarikçi farklı marjinal üretim maliyetine sahip olduğu için, homojen olmayan üretim birimleri, Yan Hizmetler'de daha az maliyetle ihtiyaç duyulan miktarın temininde yardımcı olabilir. Son olarak, sistem işletmecisi yakın bir gelecekte talep dalgalanmasını tahmin edeceğinden, tahmin hatalarının azalması beklenmektedir. Yeni optimizasyon modeli, karma tamsayılı doğrusal olmayan programlamadır (KTDOP). Bu model, enerji fiyatlarını (PTF'ler) ve rezerv fiyatlarını (PFK fiyatları) belirler; enerji ve rezerv tarafına yönelik kabul edilen teklifleri ve bunlara ait miktarları bulur.
Bütünleşik performans değerlendirme yöntemi önerisi ve performans tabanlı bölüm başarı değerlendirmesi: Kurumsal bir şirkette örnek çalışma
Kurumsal şirketlerin gelecek planlarını kurgulayabilmeleri ve güncel statülerini görebilmeleri için stratejik planları doğrultusunda etkinlik seviyelerini ölçmeleri, bağlı birimlerin güncel performanslarını açık ve anlaşılabilir düzeyde görüntüleyebilmeleri ve bu birimler arası kıyaslamaları adil ve tutarlı bir zeminde gerçekleştirebilmeleri gerekmektedir. Bu çalışmada bu ihtiyaçlara ışık tutabilmek adına farklı yöntemlerin bir arada kullanımı ile kapsamlı bir çözüm modeli ortaya konmuştur. Çalışma temelde etkililik ve etkinlik durumlarını gözlemleyebilmek adına beş önemli nokta için beş ayrı yöntem içermektedir. Öncelikle şirketlerin stratejik yapıları doğrultusunda uygun performans değerlendirme aracı seçimi yapılmaktadır. Bu çalışmada işletme yapısı stratejik olarak Futbol Kuramı yaklaşımına uygun olan şirketlerde kullanılmak üzere önerilen, klasik performans yönetimi yöntemlerinden farklı olarak finansal olmayan konular için de dengeli bir yönetim imkanı sağlayan ve farklı tip hedefleri tek bir formatta raporlama imkanı sunan Kurumsal Karne (KK) uygulaması üzerinde durulacaktır. KK içerisinde birimlerin hedeflerini ve ilgili dönem gerçekleşmelerini gösteren kritik performans göstergeleri bulunmaktadır. İkinci basamak olarak, bu göstergelerin önem derecelerinin belirlenmesi adına Analitik Hiyerarşi Süreci (AHP) kullanılmıştır. KK ve AHP yöntemleri ile etkililik statülerinin takip edilebileceği birimler özelinde etkili bir performans değerlendirme gerçekleştirilecektir. Ancak, şirketlerin birimleri tümden kıyaslayabilmeleri için yeterli bir yöntem değildir. Bu doğrultuda etkinlik analizi kapsamında, literatürde sıklıkla başvurulan, doğrusal programlama tabanlı parametrik olmayan bir yöntem olan Veri Zarflama Analizi (VZA) kullanılmıştır. VZA için değerlendirilecek birimlerin homojen yapıda olması önemlidir. Bu nedenle, çalışmanın üçüncü basamağı için Sınıflandırma metodu kullanılmıştır. Dördüncü adımda, sınıflarda yer alan birimlere ait değerlendirme dönemi bütçe oranlarının girdi olarak kullanıldığı, KK göstergelerinin çıktı olarak ele alındığı farklı VZA yöntemleri uygulanmıştır. Elde edilen sonuçlar doğrultusunda beşinci basamak olarak, birimlerin performansları doğrultusunda başarı seviyelerinin belirlenmesi amacıyla kümeleme analizi gerçekleştirilmiştir. Bu aşamada, küme sayılarının belirlenmesi için Hiyerarşik Kümeleme Analizi (AHCA) ve kümeleme için K-Ortalamalı kümeleme analizi teknikleri kullanılmıştır. Geliştirilen yöntemin anlaşılabilirliğinin sağlanması adına tüm adımları içeren ancak çok kapsamlı olmayan bir vaka ile geniş kapsamlı, detaylı analizler içeren ikinci bir vaka analizi gerçekleştirilmiştir.
Trafik tıkanıklığı dikkate alınarak çekici kamyon ve vinçlerin bekleme lokasyonlarının optimizasyonu
Bu tezde, kaza müdahale araçları olan çekici kamyon ve vinçler için şehir içinde uygun bekleme lokasyonlarının belirlenmesi problemi ele alınmıştır. Şehir içinde farklı noktalarda meydana gelen kazalar, çekici araçlara ihtiyaç duymakta ve oluştukları bölgelerde farklı boyutlarda trafik tıkanıklıklarına sebep olmaktadır. Geçmişte farklı boyutlardaki kazaların oluştukları bölgelerde trafiği ne şekilde etkileyebildiği, yollara yerleştirilmiş olan sensörler aracılığı ile tespit edilebilmektedir. Gün içinde farklı sayıda, farklı zaman ve lokasyonlarda ve farklı tıkanıklık etkisine sahip kaza oluşma durumları, tez kapsamında farklı senaryolar ile modellenmiştir. Farklı kaza senaryoları dikkate alınarak, çekici araçların gün içerisinde bekleyecekleri lokasyonların, kazalara kaza anından çekici aracın sevk edilmesine kadar geçen toplam müdahale süresi ve kazaların sebebiyet verdiği trafik tıkanıklığı en küçüklenecek şekilde belirlenmesi hedeflenmiştir. Problemin çözümü için öncelikle bir karma tamsayılı matematiksel programlama modeli geliştirilip modelin geçerlemesi yapılmıştır. Ancak gerçek boyutlu problem örnekleri için matematiksel modelin makul sürede kaliteli sonuç vermemesi nedeniyle sezgisel çözüm yöntemi Açgözlü Rassallaştırılmış Uyarlamalı Arama Yordamı geliştirilmiştir. İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nden alınan gerçek veriler üzerinde yapılan çalışma ile kaza senaryoları oluşturulmuş ve kazaların yayılma etkisi analiz edilerek gerçekçi veri setleri oluşturulmuştur. Önerilen yöntemin ve bu yöntemin farklı iki versiyonunun etkinliği, gerçek problem örnekleri üzerinde deneysel çalışmalar ile test edilmiştir.
Üçüncü parti lojistik (3PL) servisi kullanan bir perakende dağıtım merkezi için taşıma planlama problemi optimizasyon modeli ve sezgisel çözüm yaklaşımı
İşletmeler mevcuttaki rekabet ortamında geride kalmamak amacıyla dağıtım süreci yönetimi ve planlaması üzerine çalışmalar yapmaktadırlar. Bu çalışmalardan en önemlisi merkezden müşterilere gerçekleşecek olan taşıma işlemi için en etkin ve verimli araç rotasının oluşturulmasıdır. Araç Rotalama Problemi (ARP), müşteri taleplerini karşılamak amacıyla araç filosu ile en küçük maliyet oluşturan rotaların kararlaştırılması işlemidir. Tez kapsamında, Çok Turlu ve Zaman Pencereli ARP üzerinde çalışılmıştır.. Literatür kapsamında Çok Turlu ve Zaman Pencereli ARP ile genellikle kısa ömürlü olup tedarik süresi kritik olan ürünlerde karşılaşılmaktadır. Tez kapsamında üçüncü parti lojistik servisi kullanan bir depodan belirli kapasitelerdeki araçlardan oluşan filo ile zaman penceresi kısıtı altında şubelere ürünlerin günlük olarak dağıtımının yapıldığı bir taşıma problemi ele alınmıştır. Ele aldığımız problemin önemli farkı amacı itibariyle klasik rota uzunluğu minimizasyonu yerine, deponun bir 3pl şirketine ödediği ve toplam tur sayısına bağlı olan dağıtım maliyetinin en azlanmasının hedeflenmiş olmasıdır. Dağıtımda heterojen kapasiteli bir filo kullanılmaktadır ve farklı araçlar için tur başına ödenen tutar farklıdır. Araç kapasiteleri ve şube talepleri farklılık göstermektedir. Araçların şubelere en erken varış zamanı ve şubelerden en geç ayrılma zamanı problem kapsamında sınırlandırılmıştır. Bununla birlikte şubenin bulunduğu lokasyona bağlı kısıtlar nedeniyle her aracın her şubeye taşıma yapabilmesi mümkün olmamaktadır. Araçlar gün içinde gerekirse ve süre kısıtı elverirse birden fazla tur yapabilmektedir. Problem çözümü için ilk olarak bir tamsayılı programlama modeli formüle edilmiştir. Buna ek olarak pratikte rastlanacak büyük problemlerin çözümü için aç gözlü arama sınıfında sayılabilecek bir sezgisel çözüm yaklaşımı geliştirilmiştir. Önerilen sezgiselin etkinliğini doğrulamak için sayısal deneyler yapılmıştır. Deneysel sonuçlar, önerdiğimiz algoritmamızın en iyiye yakın çözüm elde edebileceğini göstermektedir.
Sağlık sektöründe veri zarflama analizinin uygulanması
Sağlık sektörü zamanın ilerlemesi ile birlikte ve teknoloji geliştikçe daha önemli ve kritik bir noktada yer almaya başlamıştır. Bu sebeple sağlık alanında yapılan çalışmalar sektörün kendisini geliştirmesi ve yenileyebilmesi adına önem arz etmektedir. Yapılan tez çalışmasında sağlık sektörü ele alınarak belirlenen bazı hastanelerin performansları belirli yöntemler kullanılarak değerlendirilmiştir. Genel olarak performans değerlendirme alanında çok kriterli karar verme yöntemleri pek çok sektörde uygulanmaktadır. Bu yöntemlerin içerisinde yer alan VZA(Veri Zarflama Analizi) ve AHS(Analitik Hiyerarşi Süreci) yöntemleri ayrı ayrı kullanılmakla beraber VZA/AHS hibrit yöntemi olarak birlikte de değerlendirilebilmektedirler. Bu çalışmada tüm Dünya'da öne çıkan sektörlerden biri olan sağlık sektörü ele alınarak Türkiye'nin başkenti olan Ankara'daki 8 kamu hastanesinin etkinlik performanslarının değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada ilk olarak kapsamlı bir literatür çalışması yapılarak 166 adet makale incelenmiştir. VZA/AHS sıralı hibrit uygulamasında farklı girdi parametreleri kullanılarak dört farklı senaryo üzerinden çözüm yapılmıştır. Belirlenen ilk senaryo için üç adet girdi değişkeni sırasıyla "Uzman ve Pratisyen Hekim Sayısı", "Yatak Sayısı" ve "Başvuru Sayısı"dır. Çıktı değişkenleri ise sırasıyla "Ameliyat Sayısı" ve "Yatan Hasta Sayısı"dır. Belirlenen ikinci senaryo için ise ilk senaryodaki girdi değişkenleri arasında yer alan "Başvuru Sayısı" çıkarılmış, diğer girdi ve çıktı parametreleri ise aynı kalmıştır. Üçüncü senaryo için "Yatak Sayısı" belirli bir miktarda artırılarak diğer parametreler aynı kalmıştır. Dördüncü senaryo için ise "Uzman ve Pretisyen Hekim Sayısı" belirli bir miktarda artırılırak diğer parametreler aynı kalmıştır. Sonrasında her dört senaryo için ayrı ayrı VZA/AHS sıralı hibrit yöntemi ele alınarak çözülmüş ve Karar Verici Bileşenler (KVB) sıralanmıştır. Çözülen hibrit yöntemin ek olarak değerlendirilmesi için Wang ve Chin'in VZA/AHS hibrit yöntemi ile yeniden çözülerek sıralama tekrardan yapılmıştır. VZA/AHS modellerinin çözümünde LİNGO 19.0 programından destek alınmıştır. Bu çalışmada VZA ve AHS yöntemlerinin ayrı ayrı kullanılması ile yaşanan olumsuz yönler kaldırılarak VZA/AHS yönteminin avantajlarından yararlanılmıştır. Çalışmanın sonucunda hastaneler kendi içlerinde sıralanarak iyileştirilmesi gereken hastaneler çıktı olarak sunulmuştur. Her dört senaryo incelenerek analiz sonuçlarının sıralamaya nasıl etki ettiği yorumlanarak gelecekte yapılabilecek iyileştirmeler ve alınabilecek tedbirler değerlendirilmiştir.
Bir savunma sanayii firmasında uçak komponenti montaj hattı dengeleme ve işgücü atama problemi için genetik algoritma uygulaması
Montaj hattı, belli bir büyüklükteki üretim kapasitesine sahip, nihai veya ara ürünlerin üretilmesi için gerekli operasyonların belirli bir sırayla gerçekleştirildiği iş istasyonlarından oluşan üretim yapısıdır. Montaj Hattı Dengeleme, üretimde gerçekleştirilmesi gereken operasyonlar arası öncelik ilişkisini sağlayacak şekilde, önceden belirlenen diğer kaynak, kapasite, işgücü, yerleşim gibi kısıtları göz önünde bulundurarak operasyonların farklı iş istasyonlarına atanması yaklaşımıdır. Bu çalışmada bir savunma sanayii firmasında tek modelli bir uçak komponenti montaj hattı ele alınmıştır. Operasyon süreleri zaman etüdü çalışmaları ile ölçülmüştür ve uygulama kapsamında deterministik olarak kabul edilmiştir. Yapılan iş etüdü çalışmaları ile ele alınan tek modelli uçak komponenti montaj hattında gerçekleştirilecek operasyonların hangi sıra ile gerçekleştirileceği bilgisi elde edilmiştir.Montaj hatlarının tasarımı ve dengelenmesi başta otomotiv olmak üzere, beyaz eşya ve elektronik sektöründe de üretim verimliliği açısından oldukça önemlidir. Uçak komponenti montaj hattı, diğer sektörlerdeki montaj hatlarından farklı olarak daha fazla emek yoğunluklu çalışmaktadır. İşgücü atamasının verimliliği arttıracak şekilde yapılması kritik öneme sahiptir. Her bir operasyon için farklı araç/gereçlerei, takımlara ihtiyaç duyulmaktadır. Bu kısıt ile birlikte her montaj operasyonunun her montaj istasyonunda gerçekleştirilemeyeceği bilinmektedir. Çalışmada konu alınan tek modelli uçak komponenti montaj hattında, montaj hattı dengeleme ve işgücü atama problemi için yapılan uygulamada her bir operasyon ve her bir operasyonun gerçekleştirilebileceği potansiyel montaj istasyonları kısıt olarak yansıtılmıştır. Firmanın ele alınan uçak komponenti montaj hattı için ayıracağı işgücü ve bütçe önceden belirlenmiş olup kısıt olarak uygulamaya yansıtılmıştır. Operasyon sürelerinin operasyonu gerçekleştiren operatörün beceri seviyesiyle ilişkili olarak farklılık göstermesi dikkate alındığında problem için bütçe kısıtlı montaj hattı çevrim süresi minimizasyonu amaçlayan bir matematiksel model geliştirilmiştir. Belirlenen kısıtlar ve varsayımlar göz önünde bulundurularak, görevler arası öncelik ilişkisi sağlanacak şekilde, çevrim süresi minimizasyonu hedefleyen matematiksel modelin doğruluğu küçük boyutlardaki problem verileriyle GAMS programında modellenerek test edilmiş ve en iyi çözüm elde edilmiştir. Büyük boyuttaki gerçek hayat verileri, Python 3.7.6 programı aracılığıyla geliştirilen genetik algoritma ile uygun çözüme ulaşılmıştır. Böylelikle minimum çevrim süresi hedeflenen uçak komponenti montaj hattında, hangi istasyonda hangi operasyonunun çalışılacağı ve hangi operasyonda hangi operatörün çalışacağı belirlenmiştir. Anahtar Kelimeler: Matematiksel model, Montaj hattı dengeleme, İşgücü atama, Genetik algoritma
Savunma sanayi sektöründe kalite belgelerinin etkisinin araştırılması
Kalite belgesine sahip olan firma sayısının gün geçtikçe artması kalite belgesi sahibi olmak ile kaliteli ürün veya hizmet sunmak arasında ilişki olup olmadığı sorusunu akla getirmektedir. Belgelendirme sürecinde firmaların eğitim, danışmanlık, mevcut durum analizi gibi uygulamalara günümüzde daha kolay erişilebilir olması firmalara belgelendirme aşamalarında kolaylık sağlamaktadır. Literatür incelemesinde kalite belgelerinin firma performansına farklı açılardan etkisinin araştırıldığı görülmüştür. Araştırma sonuçları başlıca iki grup altında toplanabilmektedir. Bunlar, firma performansı ile kalite belgeleri arasında ilişki olduğunu veya olmadığını savunan çalışmalardır. Bu görüş ayrılığı kalite belgeleri ile kalite arasında ilişkinin çalışmada tekrar sorgulanmasına neden olmuştur. Ekonomik ve teknolojik anlamda hızla gelişen savunma sanayi sektörü için kaliteli ve hatasız ürün, hizmet sunmak esastır. Bu sebeple, kalite yönetim sisteminin savunma sanayi sektöründe önemi büyüktür. Savunma sanayi sektöründe faaliyet gösteren bir firmadan edinilen veri ile gerçekleştirilen araştırmada tedarikçi firmaların ISO 9001 Kalite Yönetim Sistemi, AS 9100 Havacılık, Uzay ve Savunma Sanayi Kalite Yönetim Sistemi standartlarına sahip olmaları ile kaliteli ürün veya hizmet sunmaları arasındaki ilişki sorgulanmıştır. 147 farklı tedarikçiye ait verinin incelendiği çalışmada kalite belgeleri ve kalite arasındaki ilişkiyi sorgulamaya yönelik hipotezler kurulmuştur. Bu hipotezlerin doğruluğu uygun fark testleri ve ilişki analiz yöntemleri ile kontrol edilmiştir. Bu çalışmadaki amaç Türk Savunma Sanayinde hizmet veren firmaların kalite ve kalite yönetim sistemine olan farkındalıklarına katkı sağlamaktır. Yapılan çalışmanın özgünlüğü savunma sanayinde kalite belgeleri ile kalite olgusu arasındaki ilişkiyi araştıran bilinen ilk çalışma olmasından kaynaklanmaktadır. Kalite belgelerinin temelinde yatan Toplam Kalite Yönetimi prensipleri doğrultusunda standart maddeleri ve kalite olgusu arasındaki ilişki incelenmiştir. Çalışma bulgularına göre, kalite belgesi sahibi olmak ile verimli bir kalite yönetimi sisteminin yürütülmesi arasında fark olduğu tespit edilmiştir. Belge sahibi olmanın kalite yönetim sisteminin kurulmasında güzel bir ilk adım olabileceği fakat sonrasında tüm çalışanların katkı ve destekleri ile sistemin yürütülmesi ve çalışanlar tarafından benimsenmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Sertifikasyon süreci ve kalite yönetim sisteminin kurulması için gerekli olan süreç adımları kalite standardı esas alınarak açıklanmış ve önerilerde bulunulmuştur.
Tam kamyon yükü gönderici iş birliğinde kararlı koalisyon seçimi
Tam kamyon yükü gönderici iş birliği ağlarında; katılımcıların seçimi, kimin kimle iş birliği yapacağının belirlenmesi, iş birliğinden elde edilen toplam maliyetin hesaplanması ve edinilen maliyetin katılımcılar arasında paylaşılması önemli problemler olarak öne çıkmaktadır. Tam kamyon yükü gönderici iş birliğinde kazanımlar maliyetlerin azaltılması şeklinde olduğu için göndericiler en düşük maliyetli iş birlikli çözüm arayışı içerisindedir. Toplam maliyetin en aza indirilmesinin yanında bu maliyetin iş birliğinde katılan firmalara dağıtılması ile her firmanın tasarruf miktarı ortaya çıkar. Dağıtılan bu maliyetin firmalar tarafından kabul edilebilir olmaması durumunda iş birliğinin dağılma riski vardır. Kararlı bir maliyet dağıtımında, firmaların koalisyondan koparak; alt koalisyon oluşturmasına izin verilmeyeceği için iş birliğinin dağılması riski söz konusu değildir. Bu nedenle, kararlı maliyet dağıtımı hesaplayan bir mekanizmaya ihtiyaç vardır. Literatürdeki çalışmalarda, toplam maliyeti en küçükleyen en iyileme problemi ve en küçük maliyetin dağıtımı birbirini izleyen iki ayrı aşama olarak ele alınmıştır. Bu çalışmada ilk olarak, problem ardışık olarak ele alındığında; kararlı bir maliyet dağıtımın bulunması için yeter ve gerek koşulların neler oldukları tanımlanmıştır. Bu koşullar sonucunda böyle bir maliyet dağıtımının bulunmasının oldukça güç olduğu gösterilmiştir. Bu tez kapsamında, bugüne kadar iki ayrı yaklaşım olarak ele alınan; en düşük maliyetli iş birliği çözümünü hesaplayan en iyileme problemi ve maliyet dağıtım problemi birleştirilerek; kararlı maliyet dağıtımına sahip en düşük maliyetli iş birliğini hesaplayan karma tam sayılı programlama formülasyonu önerilmiştir. Önerilen bu modeli çözmek için kesin ve sezgisel yöntemler geliştirilmiştir. Ayrıca bu tez kapsamında nükleolus (çekirdekçik) temelli maliyet dağıtım yöntemleri de geliştirilmiştir. Bu yöntemlere ek olarak, kararlı maliyet dağıtımları bulmak için iki farklı yöntem de önerilmiştir. Geliştirilen bütün yöntemler rastgele üretilen örnekler üzerinde test edilerek performansları değerlendirilmiştir. Bu yöntemler aynı zamanda literatürde yer alan bazı maliyet dağıtımlarıyla da karşılaştırılmıştır. Ayrıca geliştirilen çözüm yöntemlerinin kararlı bir maliyet dağıtımı verdiği, literatürde kullanılan klasik yaklaşımdan kararlı bir maliyet dağıtımı elde edilemeyeceği ve geliştirilen maliyet dağıtım metotlarının literatürde yer alan maliyet dağıtımlarından çok daha iyi sonuç verdiği gösterilmiştir.
Heterojen filolu elektrikli araçlarla zaman pencereli, senkronize iş içeren evde sağlık bakım hizmeti rotalama ve çizelgeleme probleminin optimizasyonu
Bu çalışmada, elektrikli araçlarla heterojen filolu, hızlı şarj teknolojili, senkronize iş içeren ve zaman pencerelerine sahip evde sağlık bakım hizmeti rotalama ve çizelgeleme problemi ele alınmıştır. Problem, evde sağlık bakım hemşirelerinin, dağınık bir alanda bulunan hastalara bir dizi hizmet sunması için günlük rotalar ve çizelgeler oluşturmayı amaçlamaktadır. Her hemşire, bir elektrikli araca atanır ve kendisine atanmış işleri çalışma saatleri içerisinde gerçekleştirmeye çalışır. Batarya kapasitesi ve enerji tüketimi açısından üç farklı araç türü mevcuttur. Problemde enerji tüketimi maliyeti, sabit hemşire maliyeti ve gün içerisinde tamamlanamayan işlerden kaynaklı toplam maliyetlerin en aza indirilmesi amaçlanmaktadır. Problem için bir karma tamsayılı programlama modeli geliştirilmiştir. Ek olarak, açgözlü rastgele uyarlamalı arama prosedürü (GRASP) sezgisel yöntemini içeren bir uyarlamalı değişken komşuluk arama (AVNS) algoritması geliştirilmiştir. Önerilen sezgisel algoritma problemin karmaşık yapısını ele almak için geliştirilmiş bir dizi verimli prosedür içerir. Önerilen sezgisel algoritmanın performansını değerlendirmek için algortimanın çözümünden elde edilen sonuçlar matematiksel modelin çözümünden elde edilen sonuçlar ile karşılaştırılmıştır. Ayrıca problemi ve parametreleri incelemek için detaylı deneysel çalışmalar yapılmıştır.
Kablosuz algılayıcı ağlarda çoklu omurga üzerinden tüme gönderim probleminin hedef programlama ile optimizasyonu
Bu çalışmada, Kablosuz Algılayıcı Ağ (KAA) literatüründe genelde teke gönderim bağlamında ele alınmış olan sıcak nokta probleminin grup haberleşmesindeki karşılığı araştırılmıştır. Çalışmanın ilk aşamasında, tüme gönderim yapan bir KAA uygulamasında çoklu omurgalar kullanılarak maksimum enerji tüketimi enküçüklenmiştir. Çoklu omurga tasarımıyla, ağdaki düğümlere yapılan rol atamasının ve kullanılan bağlantıların değişebilmesine izin verilmiştir. Bu amaçla Akış Tabanlı (İng. Flow Based-FB) ve Düğüm Tabanlı (İng. Node Based-NB) olarak adlandırılan iki farklı Karma Tamsayılı Programlama (İng. Mixed Integer Programming-MIP) modeli kurulmuştur. Performans karşılaştırması yapıldığında NB'nin daha ölçeklenebilir olduğuna karar verilmiş ve çalışmaya bu modelle devam edilmiştir. Ayrıca bir ağdaki kullanılabilecek omurga sayısı için teorik bir üst sınır elde edilmiştir. İkinci aşamada, ağdaki toplam enerji tüketimi ve maksimum enerji tüketimi metrikleri ayrı ayrı eniyilenerek ortak topoloji örneklerinde ağın aynı şekilde davranmadığı kanıtlanmıştır. Son olarak, maksimum enerji tüketimi ve uçtan uca gecikme metrikleri hem ayrı ayrı hem de birlikte eniyilenmiştir. Birbiriyle çelişen bu iki metrik arasındaki ödünleşim çok amaçlı bir eniyileme yöntemi olan Hedef Programlama (İng. Goal Programming-GP) ile analiz edilmiştir. Tüm matematiksel modeller PYTHON kodlama dili ve CPLEX ticari çözücüsü kullanılarak çözdürülmüş, alınan tüm testlerde optimal sonuçlara ulaşılmıştır.
Müşteri tiplerine göre mevcut ürün fiyatlama stratejilerinin geliştirilmesi ve kar maksimizasyonuna etkilerinin incelenmesi - bir banka örneği
İşletmelerin hedefleri doğrultusunda kullandığı pazarlama araçlarının finansman kaynağı ve kar getirisi sağlayan en önemli bileşenlerinden biri fiyattır. Doğru yer ve zamanda, uygun strateji ile fiyatlama yapmak, işletmelerin başlıca hedefi olan varlıklarının devamlılığını sağlama konusunda önemli bir husustur. Fiyatlandırma üretim ve hizmet giderleri, satış hacmi, rakiplerin fiyatları, pazar koşulları vb. unsurlara bağlı olarak değişmektedir. Dolayısıyla fiyatlandırma işleminin uygun yöntem ve stratejiler ile kurularak değişen ve dönüşen dünya dinamiklerine uygun çalışmalar ile desteklenmesi gerekmektedir. Bu tez çalışmasının amacı, müşteri bazlı fiyatlama adı verilen fiyatlandırma yönteminin incelenerek ürün ve fiyat çekiciliğinin devamlılığının sağlanması ve toplam karı maksimize edecek bir fiyat stratejisinin geliştirilmesidir. Bu kapsamda, anonim bir bankanın, vadeli mevduat ürünü ele alınarak fiyatlamayı etkileyen şirket içi ve dışı, pazara bağlı, etkenler incelenmiştir. Bu etkenlere müşterilerin tüketim davranışları, ürün ve fiyat sahiplikleri, varlık bilgileri, tahmini gelir hesaplamaları, müşterilerin ürünü satın alma eğilimleri, müşteriyle iletişim sağlanabilecek pazarlama kanalları, rakip fiyatları ve pazar koşulları örnek verilebilmektedir. Literatürde incelenen ilkeler doğrultusunda işletme, banka, yapısı ve ürünün tabiatına uygun yöntemler ile müşteri tiplerine karar verilmiştir. Ürüne halihazırda sahip olan mevcut müşterilerin ve potansiyel alıcıların ürüne olan talebini etkileyecek durumlar gözetilerek hazırlanan bir modelleme ile talep tahmini çalışılmıştır. Ürüne olan talebi etkileyecek bu unsurlara başlıca, müşterilerin fiyata karşı hassasiyeti, ürünü satın alma kararı ile ilişkin diğer hareketleri ve ürünün maliyetini oluşturan etkenler örnek verilebilmektedir. Bu çalışmada bahsi geçen, tahmin edilmesi amaçlanan talep, müşterilerin vadeli mevduat ürününü temdit edip etmeyeceği, yani vade sonunda ürün süresini uzatma işlemini gerçekleştirme işleminin hesaplanması, yönündedir. Hedeflenen talep ile gerçekleşen talep arasındaki varyansın en aza indirgenmesi amaçlanmıştır. Müşteri ve pazar hareketlerinin dinamik olduğu bu çalışma ortamı için en uygun çözümün Gradyan Artırma algoritması olduğuna karar verilmiştir. Pyhton programı kullanılarak hesaplanan talep tahmini sonrası kararlaştırılan mevcut müşteri grubu için fiyatlandırma süreci tasarlanmıştır. Ardından uygun fiyatlama yöntemleri ile belirlenen müşteriye özel fiyat, bankanın çeşitli iletişim kanalları ile müşteriye sunulmuş ve müşterilerin fiyata tepkisi ve satın alma dönüş oranları incelenmiştir. Hazırlanan yeni fiyat ile geçmiş fiyatın diğer ürünler ile penetrasyonu ve ürün özelinde kar/ maliyet analizi sonucu bu çalışmanın kar ve geliri artırdığı gözlenmiştir. Karlılık, elde edilen kar marjı ve ürünün bankaya kazandırdığı pazar payı ile de ayrıca incelenmiştir. Anahtar Kelimeler: Artırma algoritması, Gradyan artırma algoritması, Müşteri bazlı fiyatlama, Kitlesel özelleştirme, Kar maksimizasyonu.
Elektrikli araç hızlı şarj istasyonlarında öncelikli servis için derin pekiştirmeli öğrenme tabanlı kaynak yönetim modeli ve uzun-kısa süreli bellek ile ortalama bekleme süresi tahmini
Günümüzde elektrikli araçlar içten yanmalı motorlu araçların yerini hızla almaktadır. Kıyaslandığında da elektrikli araçların küresel ısınmaya çok daha az etki etme potansiyeli vardır. Ancak bu olumlu etkisine karşın, elektrikli araçların hızlı şarj istasyonlarında 30 dakika olmak üzere uzun şarj dolum süresine ihtiyacı vardır. Hızlı şarj istasyonlarının sayı ve kapasitelerinin sınırlı olmasıyla birlikte uzun şarj süreleri, istasyonlarda araçların kuyruk uzunluğunu ve bekleme süresini artırmaktadır. Araçların belli bir bölümünün bekleme süresini azaltmak için öncelikli servis veren şarj istasyonları oluşturulabilir. Bunun yanında araç kullanıcıları istasyona varış yaptıklarında şarj olmak için bekleyecekleri ortalama süre hakkında öngörü sahibi olmak isteyebilir. Bu çalışmada iki amaç bulunmaktadır. İlk amaç Derin Q-Öğrenme tabanlı öncelikli servis veren bir şarj istasyonu yönetim modeli geliştirilmesi, ikincisi ise araç kullanıcılarına ortalama bekleme süresi bilgisinin Uzun-Kısa Süreli Bellek yöntemi kullanılarak tahmin edilmesi. Literatür incelendiğinde hızlı şarj hizmetini ele alan çeşitli çalışmalar vardır. Fiyatlandırma, talep dengeleme, istasyon konumlandırma ve kapasite belirleme, bekleme sürelerini azaltmak için şarja kabul edilen araç sayısının kısıtlanması gibi konularda çalışmalar bulunmaktadır. Bu çalışmada elektrikli şarj istasyonuna gelen araçlar düşük ve yüksek öncelikli iki araç sınıfına ayrılmaktadır. Ekspres (öncelikli) şarj istasyonu yönetim modelinin amacı, bu araç sınıflarının ortalama bekleme sürelerinin oranının belirli bir seviyede tutmaktır. İstasyon, hedeflediği görece bekleme süresi oranını belirler ve ilan eder ve hedefini tutturmak için boşalan kaynaktan hizmet alacak öncelik sınıfını gerçek zamanda dinamik olarak değiştirir. Bu değişiklik için Derin Q-Öğrenme tabanlı kaynak kontrol mekanizması geliştirilmiştir ve performansı çeşitli şartlar altında test edilmiştir. Ayrıca geliştirilen yöntemin performansı literatürde bu alandaki Fescioglu-Unver ve diğ. (2021) ve Kakillioglu ve diğ. (2022) çalışmalarıyla kıyaslanmıştır. Sonuçlar incelendiğinde geliştirilen yöntemin hedeflenen bekleme oranını gerçekleştirdiği ve istasyona gelecek ani araç yüklenmeleri karşısında hızlı bir şekilde toparlanabildiği gözlenmiştir. Literatürde elektrikli araçlar ve şarj istasyonları alanında ise bekleme süresi tahmini yapan bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmada, istasyondan gerçek zamanda veri toplanarak takip eden 5 dakika içinde gelecek araçlar için tahmini bekleme süresi ilan edilmektedir. Tahmin için Uzun-Kısa Süreli Bellek (LSTM) yöntemi kullanılmaktadır. Buna ek olarak, LSTM yönteminin tahmin kalitesi yapay sinir ağı yöntemi de çalışmada uygulanarak karşılaştırılmış ve daha iyi performans gösterdiği görülmüştür.
Zaman kısıtı altında iki aşamalı gümrük tercihli araç rotalama problemi: Bir vaka çalışması
Rotalama kararları, taşıma süreleri ve maliyetler işletmeler ve tedarik zincirleri için önemli kararlardır. Her firma için satış, firma güvenilirliği ve verilen teslim sürelerinin karşılanması açısından kritiktir. Taşıma maliyetleri ürünlerin satışı üzerinde büyük bir etkiye sahipken ürünlerin zamanında teslim alınması da alıcı için önemlidir. Bu şartlar altında, firmaların taahhüt ettikleri şartları gerçekleştirmeleri firma güvenilirliğini arttırırken tercih edilebilirliği yükseltecektir. Özellikle uluslararası taşımacılık söz konusu olduğunda, talep edilen ve gerçekleştirilen uzun süreli gümrük işlemlerini kapsamaktadır. Türkiye'den Avrupa'ya gerçekleştirilen taşımalarda, gümrük prosedürleri esnek hale getirilmiş olsa da gümrüklü ürünlerin yalnızca belirli noktalardan kabul edilerek taşınması ve gümrük noktalarında çeşitli dönemlerde meydana gelen yığılmalar bekleme sürelerinde değişkenliğe sebep olmaktadır. Taşıma süresi, maliyet ve rota bilgileri öngörülerek, araçların buna göre organize edilmesi hem maliyet hem de zaman açısından gönderici ve alıcının faydasına olacaktır. Özellikle ağırlığı yüksek hammadde ve yarı hammadde olarak gönderimi sağlanan ürünler alıcı fabrikada işleme sokulacağı için üretim bandına vaktinde ulaşması sağlanmalıdır. Bu çalışmada, tek depodan çıkarak homojen araçlarla taşınan yüklerin iki farklı gümrük noktasından biri üzerinden geçiş yaparak müşterilere tesliminin komple ya da parsiyel araçla sağlandığı zaman ve kapasite kısıtlı bir Araç Rotalama Modelini ele alınmıştır.Oluşturulan model taşımacılık firmasından alınan gerçek verilerle çözümlenmiş ve gerçekleşen durumlar üzerinden bir karşılaştırma yapılmıştır. Geliştirilen karma tam sayılı modelde araç sayısı ve teslim süreleri değiştirilerek farklı müşteri grupları ile senaryolar üzerinden test edilmiştir. Alınan sonuçlara göre model çalıştırıldığında kullanılan veri seti üzerinde maliyette % 70 iyileştirme sağlanmıştır. Modelin büyük veri setlerinde uygulanabilirliğini kontrol etmek amacıyla ayrıca R.Studio üzerinde simetrik(serinin belli bir değere göre eşit olması durumu) veri setleri oluşturularak model CPLEX ile tekrar çözülmüş ve sonuçlar değerlendirilmiştir.
Optimization models and heuristic solution methods for the integrated fleet sizing and replenishment planning problem with candidate delivery patterns
In this thesis work, two mathematical models were developed to formulate two basic and extended versions the integrated fleet sizing and replenishment planning problem, and various solution methods were proposed. In the first section of the thesis, a model was created for replenishment planning and fleet size determination under pre-defined replenishment frequencies and vendor management policy. For solving the mentioned model, two different metaheuristic solution techniques, namely Approximate Dynamic Programming, and Problem Space Search, were proposed and tested on datasets inspired by real-life data. In the second section, a more generalized version of the model in the first section is considered, and a mathematical model is developed from a new perspective, with intuitive solution methods proposed. Replenishment patterns were considered instead of pre-defined recurring replenishment frequencies. Additionally, demand seasonality and vehicle renting options were taken into account. To solve the problem, three different versions of the Fix and Optimize heuristic were designed and tested on generated data. The quality of the results and solution times demonstrated the effectiveness of the proposed solution techniques.
Bağımlı bileşkeli (s, S) tipli stokastik envanter modellerin incelenmesi
Bu çalışmanın temel amacı bağımlı bileşkeli (s,S) tipli stokastik envanter modelinin incelenmesidir. Ele alınan (s,S) tipli stokastik envanter modelini incelemek için bağımlı bileşkeli ödüllü yenileme sürecinin iki farklı modifikasyonu (X(t)) matematiksel olarak inşa edilmiştir. Burada X(t) süreci her hangi bir t anındaki stokdaki envanter miktarını ifade etmektedir. Bağımlı bileşkeli stokastik süreçler, karmaşık matematiksel yapıları nedeniyle literatürde çok az incelenmiştir. Bu çalışmada bağımlılık varsayımının sürecin durağan karakteristikleri üzerindeki etkisini incelemekle literatürdeki bu boşluğu kısmen doldurmayı planlamaktayız. Bu amaçla, çalışmanın ilk bölümünde bağımlı bileşkeli ödüllü yenileme süreci her hangi bir kesikli şans karışımlı müdahale olmadan matematiksel olarak oluşturulmuştur. İlk olarak bu sürecin ergodikliği ispatlanmış ve ergodik dağılım için kesin sonuç elde edilmiştir. Daha sonra, doğrusal bağımlılık varsayımı altında sürecin ergodik dağılımı için asimptotik açılım elde edilmiştir. Bunlara ek olarak, V (t) ≡X(t)/β∈ (0,1) standartlaştırılmış süreci tanımlanmış ve β≡S-s → ∞ iken V(t) sürecinin ergodik dağılımının limitte [0; 1] aralığındaki düzgün dağılıma zayıf yakınsadığı gösterilmiştir. Bu sonuçtan yararlanarak, X(t) sürecinin ergodik dağılımının yaklaşık olarak [0; β] aralığında düzgün dağılıma sahip olduğu gösterilmiştir. Ayrıca, çalışmada X(t) sürecinin durağan momentleri için de kesin sonuçlar elde edilmiştir. Ardından, yenileme teorisinin temel sonuçlarını ve Laplace dönüşümü yöntemini kullanarak sürecin durağan momentlerinin asimptotik davranışları analiz edilmiştir. Analize dayanarak durağan momentler için iki terimli asimptotik sonuçlar ortaya konmuştur. İlaveten, sürecin beklenen değeri, varyansı ve standart sapması için iki terimli asimptotik açılımlar önerilmiştir. Son olarak, sürecin ergodik dağılımının momentleri için elde edilen asimptotik sonuçlar doğrusal ve doğrusal olmayan bağımlılık varsayımları altında özel örneklerle incelenmiştir. Çalışmanın ikinci bölümünde bağımlı bileşkeli yenileme ödüllendirme süreci kesikli şans karışımlı müdahale varsayımı altında ele alınmış ve incelenmiştir. Bu çalışmada müdahale kısıtlandırılmış normal dağılımla ifade edilmiştir. Bu durumda sürecin ergodikliği ispatlanmış ve ergodik dağılım için kesin sonuç elde edilmiştir. Elde edilen bu sonuçtan yararlanarak sürecin ergodik dağılımının momentleri için de kesin formüllere ulaşılmıştır. Fakat elde edilen kesin formüllerin matematiksel zorluklarından dolayı sürecin ergodik dağılımının momentlerinin asimptotik davranışı incelenmiş ve iki terimli asimptotik sonuçlar ortaya konmuştur. Önerilen sonuçlar doğrusal ve doğrusal olmayan bağımlılık varsayımları altında özel örneklerle incelenmiştir.
İlaç endüstrisinde blister ambalaj tasarımının ve üç boyutlu ambalaj düzenleme kararlarının entegre optimizasyonu
Bu tez, Türkiye'nin önde gelen bir ilaç şirketinin karşılaştığı operasyonel süreçlerden ilham alan, ilaç tedarik zincirindeki kapsamlı ve bütünleşmiş bir optimizasyon zorluğunu ele almaktadır. Çalışma, iki ayrı ancak birbirine bağlı optimizasyon problemini birleştirmektedir: (1) tablet formundaki ilaçlar için bütünleşik blister ambalaj tasarımı ve uzun vadeli üretim planlaması ve (2) sevkiyat sürecinde bundle paketi-koli-palet ataması ve kullanımı. Her iki problemdeki genel amaç, toplam operasyonel maliyetleri en aza indirirken aynı anda alan kullanımını en üst düzeye çıkarmak ve hammadde kullanımını azaltarak ve dolayısıyla hem ambalaj tasarımında hem de sevkiyat süreçlerinde karbon emisyonlarını düşürerek sürdürülebilirlik hedeflerini desteklemektir. Tez kapsamında, ilk tanımlanan problem için; bir önişleme algoritması ardından problem-özgü bir karma tam sayılı matematiksel model ve yerel arama ile geliştirilmiş Uyarlanabilir Geniş Komşuluk Araması'na (ALNS) dayalı özel bir meta-sezgisel yaklaşım geliştirilmiştir. İkinci problem olan sevkiyat optimizasyonu için ise, ön işleme algoritmasıyla tamamlanan karma tamsayılı doğrusal programlama modeli önerilmiştir. Gerçekçi veriler kullanılarak yapılan hesaplamalı deneyler, önerilen modellerin ve çözüm metodolojilerinin çeşitli planlama ufukları ve talep/sevkiyat senaryoları genelinde yüksek kaliteli çözümler üretmedeki etkinliğini göstermektedir.
İmalat sanayinde dijital dönüşüm: Trakya bölgesinde bir saha araştırması
Bu çalışmanın amacı, Trakya Bölgesi'nde bulunan organize sanayi bölgelerinde faaliyet gösteren firmaların, dijital dönüşüm (Endüstri 4.0) olarak adlandırılan yeni üretim modeli hakkındaki çalışmalarının, dijital dönüşüm unsurlarından faydalanma düzeylerinin, dijital dönüşümün firmalarda benimsenmeme sebeplerinin ve konu ile ilgili diğer unsurların tespiti ve analiz edilmesidir. Çalışmada, Trakya Bölgesi'nin seçilmesinin ana sebeplerinden birinin, bölgede çeşitli ölçek ve sektörlerde yer alan firmaların bulunmasıdır. Çalışma için Trakya Bölgesi'nde yer alan 5 farklı organize sanayi bölgesi seçilmiştir. Çalışmanın yürütülmesi için bir araştırma formu tasarlanmıştır. Araştırma formunun tasarlanmasında literatürden yardım alınsa da, form bu çalışmaya özel olarak hazırlanmıştır. Bu sebeple ölçeklerin Cronbach's alpha değeri incelenmiş ve değerin tüm ölçekler için 0,70'den büyük çıktığı görülmüştür. Söz konusu dönemde dijital dönüşüm uygulamaları ile belirli bir düzeyde ilgilenen ve veri paylaşımı konusunda herhangi bir sorun yaşanmayacak firmalarla görüşülmüştür. Araştırma formunun firmalar ile paylaşılmasında basit rastgele örnekleme yöntemi kullanılmış ve evrene ulaşma düzeyi %56,25 olarak hesaplanmıştır. Çalışmanın veri analizi kısmında IBM SPSS 25.0 kullanılmıştır. Çalışma ile ilgili hipotezler kurulmuş kabul veya reddedilmiştir. Verilerin analiz edilmesinde Mann Whitney U testi, Kruskall Wallis H testi, Wilcoxon işaret testi kullanılmıştır. Bu çalışma kapsamında bilgi paylaşımı yapan firmaların gizliliği esastır. Çalışma verileri analiz edildiğinde, dijital dönüşüm düzeyi ve unsurlarından faydalanma durumlarının, firmaların bulunduğu sektörle ilişkili olup olmaması, katılımcı firmaların dijital dönüşüm unsurlarını benimseyememe sebeplerinin de yer aldıkları sektörle ilişkili olmadığı gibi bulguların yanında, çalışmaya katılan firmaların gelecek yıllarda, firma bünyesinde yer alan birimlerinde dijital dönüşüm süreçlerini bugüne göre artıracakları sonucuna varılmıştır.
Tedarikçi performans değerlendirilmesinde bulanık çok kriterli karar verme yöntemlerinin kullanılması ve tekstil sektöründe bir uygulama
Tekstil sektörü rekabetin sürekli artarak devam ettiği emek yoğun bir sektör olmakla birlikte gelişmekte olan ülkeleri arasında yer alan Türkiye için de önemli sektörler arasında yer almaktadır. Artan rekabetle baş edebilmek için firmaların kendi performanslarının yanında tedarikçilerinin performanslarının ölçülmesi ve geliştirilmesi de gittikçe önem kazanmıştır. Bu çalışmada tekstil sektöründe hizmet veren bir firmanın farklı ürünler üreten tedarikçilerinin performanslarının bulanık çok kriterli karar verme yöntemleri kullanılarak gruplandırılması amaçlanmıştır. Çalışma kapsamında tekstil sektöründe hizmet veren bir firmanın 15 farklı ürün satın aldığı tedarikçilerinin performanslarının değerlendirilmesi amacı literatürde en sık kullanılan ve uzun işlem adımlarına sahip olan Bulanık AHP ve Bulanık TOPSIS yöntemleri ile nispeten kısa işlem adımlarına sahip Bulanık ARAS ve Bulanık MOORA yöntemleri kullanılmıştır. Alanında uzman 4 karar verici ile yapılan çalışmada her bir yöntem sonuçları incelenerek tedarikçiler kümeleme analizi kullanılarak 5 gruba ayrılmıştır.
Yalın üretim teknikleri ve karşılaşılan problemler
ÖZET YALIN ÜRETİM TEKNİKLERİ VE KARŞILAŞILAN PROBLEMLER Hüseyin Can USLU Endüstri Mühendisliği Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi Danışman: Prof. Dr. Kemal Güven GÜLEN Son yıllarda teknolojinin hızla gelişmesine bağlı olarak işletmeler arası rekabet artmaya başlamıştır. İşletmeler rekabet ortamında varlıklarını sürdürebilmeleri için yalın üretim sistemlerine ihtiyaç duymaktadır. Yalın üretim yapısında gereksiz unsur barındırmamakla birlikte hata, maliyet, stok, işçilik geliştirme süreci, üretim alanı, fire, müşteri memnuniyetsizliği gibi sebepleri sürekli iyileştirmeler yaparak minimize etmeyi hedefleyen bir üretim sistemidir. Yalın üretimde amaç; kaliteyi artırmak, maliyeti düşürmek ve teslimat sürelerini kısaltmaktır. Bu sistemin prensipleri müşteri istek ve ihtiyaçları doğrultusunda şekillenir. Bu çalışmada, yalın üretimim temel ilkeleri, yedi temel israf kavramı, yalın üretim teknikleri, yalın üretimde karşılaşılan problemler ve yalın üretim ile Endüstri 4.0 ilişkisi üzerinde durulmuştur. Konuyla ilgili literatürdeki güncel çalışmalar incelenerek, yalın üretim sistemlerinin kullanıldığı sektörler, yalın üretime geçişte kullanılan teknikler ve şirketlerin yalın üretime geçmek istemesinin sebepleri araştırılmıştır. Organizasyon kültürü ve yalın uygulama başarısı arasında bir araştırma modeli taslağı oluşturulmuştur. Anahtar Kelimeler: Yalın Üretim Sistemi, Yalın Üretim Yaklaşımları, Yalın Üretim Sisteminde Karşılaşılan Problemler
Türkiye'de yenilenebilir enerji sistemleri yatırım risklerinin ÇKKV yöntemleri ile analizi
Gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaç duyduğu enerji, medeniyetin temel taşlarından biri olarak kabul edilmektedir. Bu ihtiyacı karşılamak için, iki tür kaynaktan yararlanılabilmektedir: yenilenebilir özelliğe sahip olanlar ve yenilenemez özellikte olanlar. Yenilenemez enerji kaynaklarının daha yaygın ve maliyet açısından daha ekonomik olması, onlara olan talebi artırmaktadır. Ancak, bu enerji kaynaklarının tükenme riski taşıması ve çevresel etkileri, insanlığın geleceği ve güvenliği açısından önemli riskleri beraberinde getirmektedir. Diğer taraftan, yenilenebilir enerji kaynakları ilk kurulum maliyetleri açısından daha yüksek olması nedeniyle genellikle ilk tercih olarak değerlendirilememektedir. Bu çalışmada, rüzgâr, güneş, hidrolik, biyokütle ve jeotermal enerji santralleri gibi elektrik enerjisi üretiminde yaygın olarak kullanılan yenilenebilir enerji sistemlerinin yatırım riskleri literatür taraması doğrultusunda 5 ana başlık altında toplamda 26 risk olarak incelenmiş, bu sistemlerin kurulumu, işletimi ve bakımı süreçlerinde ortaya çıkabilecek risklerin önem sıralamasının belirlenmesine katkıda bulunmak amaçlanmıştır.
Sanayide dijital dönüşüm ile sağlanan katkılar ve döküm sanayi'nde bir uygulama
Dijital dönüşüm, teknolojik ilerlemenin hızı, genişliği ve derinliği ile iş dünyasını, toplumu ve bireyleri etkileyen büyük bir değişimi temsil eder. Geleneksel iş yapış biçimlerini değiştirirken, organizasyonları, iş stratejilerini ve iş modellerini yeniden düşünmeye ve uyum sağlamaya zorlar. Endüstri 4.0 ise bu dönüşüm sonucu ortaya çıkan bir olgudur. Endüstri 4.0'ın öne çıkan unsurları büyük veri, nesnelerin interneti, bulut bilişim, robotik sistemler, 3-D yazıcılar ve siber güvenliktir. Bu yeni endüstri devrimi, akıllı robotlar, siber-fiziksel sistemler ve daha fazla otomasyon içeren üretim ve hizmet süreçlerini mümkün kılar. İş dünyası için hızlı gelişmeler sunarak verimliliği arttırır. Bu çalışmada, döküm ve metal sanayii gibi sanayilerin dijital dönüşüm süreçlerinin sürdürülebilirlik, rekabetçilik ve iş stratejileri açısından nasıl bir yol haritası çizilebileceğini tartışacak ve gelecekteki zorluklar ile beklentiler de ele alınacaktır. Bu araştırma, dijital dönüşümün potansiyelini anlamak ve sektörün geleceğine katkıda bulunmak isteyen tüm araştırmacılara değerli bir bakış açısı sunmayı amaçlamaktadır.
Belirsizlik altında drone tabanlı ilaç dağıtımı için entegre matematik programlama yaklaşımı
Bu tez çalışması, insansız hava araçlarının sağlık lojistiğinde kullanım potansiyelini inceleyerek eczanelere yönelik ilaç dağıtım sürecinde depo seçimi, drone türü belirleme ve dağıtım planlamasının bütünleşik biçimde ele alındığı bir matematik programlama modeli önermektedir. Geleneksel karayolu dağıtımında yaşanan gecikme ve operasyon maliyeti sorunları, sağlık lojistiğinde zamana duyarlı teslimatlar için alternatif yöntem arayışlarını artırmıştır. Drone tabanlı dağıtım sistemleri, kısa mesafeli ve acil nitelikli teslimatlarda hızlı ve esnek bir çözüm olarak öne çıkmaktadır. Çalışmada, belirli bir ilçede bulunan 103 eczane, aday depo konumları ve teknik özellikleri farklı beş drone türü dikkate alınmıştır. Ayrıca, meteorolojik belirsizliğin drone performansı üzerindeki etkisini incelemek amacıyla beş hava durumu senaryosu tanımlanmıştır. Menzil ve enerji tüketiminde ortaya çıkan değişimler senaryoya bağlı performans çarpanlarıyla birlikte modele entegre edilmiştir. Modelde, drone batarya süresi, menzil kısıtları, drone kapasitesi ve belirsiz eczane talepleri gibi operasyonel faktörler bütünleşik biçimde ele alınarak stokastik bir yapı geliştirilmektedir. çalışmada, maliyet, zaman ve enerji tüketimi gibi amaçların aynı anda ele alınabilmesi için Hedef programlama yaklaşımını kullanmaktadır. Her bir amaç için sapma değişkenleri tanımlanmış ve bu sapmaların ağırlıklandırılmış toplamını minimize eden çok amaçlı bir yapı oluşturulmuştur. Bu kapsamda geliştirilen model, farklı hava koşullarının etkisini dikkate alarak sağlık lojistiği için uygulanabilir ve bütüncül bir dağıtım planlama yaklaşımı sunmaktadır.
Yeşil yaklaşım kriteri içeren aralık-değerli nötrosofik TOPSIS yöntemiyle patent başvurularının değerlendirilmesi
Bu tez çalışmasında, sürdürülebilir kalkınma amaçları kapsamında çevresel etkileri ön planda tutan teknolojilerin değerlendirilmesine yönelik olarak yeşil patentlerin sistematik ve çok boyutlu bir biçimde analiz edilebilmesi amacıyla bir karar destek modeli geliştirilmiştir. Patent değerlendirme sürecinin yalnızca teknik kriterlerle (yenilik, buluş basamağı, sanayiye uygulanabilirlik) sınırlı kalmadığı; çevresel ve toplumsal etkilerin de dikkate alınması gerektiği vurgulanmıştır. Ancak söz konusu sürecin büyük ölçüde öznel yargılara ve belirsizlik içeren uzman görüşlerine dayandığı durumlarda, geleneksel karar verme yöntemlerinin yetersiz kaldığı görülmüştür. Bu doğrultuda, çalışmada birden fazla karar vericinin görüşünün dikkate alındığı çok kriterli karar verme (MCDM) yaklaşımlarından biri olan TOPSIS yöntemi tercih edilmiştir. Değerlendirme sürecindeki belirsizliklerin ve görüş farklılıklarının daha esnek biçimde modellenebilmesi amacıyla, yönteme Aralık Değerli Nötrosofik Kümeler (IVNS) entegre edilmiştir. IVNS yapısının, her bir alternatifin doğruluk, belirsizlik ve yanlışlık derecelerini aralıklı olarak tanımlayabilmesi sayesinde, karar sürecinin daha kapsamlı ve gerçekçi biçimde yürütülebildiği gösterilmiştir. Aynı zamanda farklı tecrübe ve eğitim seviyesine sahip karar vericilerin karar sürecine etkileri de modellenebilmiştir. Son bölümde de ilgili ağırlıklar üzerinde duyarlılık analizi yapılmıştır. Geliştirilen IVNS tabanlı TOPSIS yönteminin yalnızca yeşil patentlerin değerlendirilmesinde değil; aynı zamanda tedarikçi seçimi, yatırım planlaması ve aday değerlendirmesi gibi çeşitli karar problemlerinde de uygulanabilir olduğu ortaya konmuştur. Bu bağlamda tez çalışmasıyla, hem literatüre metodolojik bir katkı sunulması hem de sürdürülebilir teknoloji yatırımları konusunda karar vericilere etkili bir yol gösterici araç sağlanması amaçlanmıştır.
Beton basınç dayanımının derin öğrenme ile tahmin edilmesi
Ülkemizde son yıllarda yaşanan deprem felaketleri yapı güvenliği konusunu tekrar gündeme getirmiştir. Güvenilir yapılar inşa etmenin en etkili yolu, dayanımı yüksek yapı malzemeleri kullanmaktır. Bu malzemelerin başında da beton gelmektedir. Beton; su, agrega, çimento ve farklı kimyasal maddelerden oluşan kompozit bir yapı malzemesidir. Betonun basınç dayanımının tahmin edilmesi, gerek yapı güvenliği gerekse maliyet verimliliği açısından oldukça önemlidir. Gelişen teknoloji ile beraber geleneksel tahmin yöntemleri yerini, hızlı ve güvenilir sonuçlar verebilen yapay zekâ tekniklerine bırakmıştır. Yapay zekâ teknikleri, içerisinde barındırdığı makine öğrenmesi algoritmaları ile geçmiş verilerden yararlanarak gelecek durumlar için anlamlı çıktılar üretebilmektedir. Doğrusal örüntüleri yakalayabilmekte çok güçlü algoritmalara sahip olan makine öğrenmesi yöntemleri, doğrusal olmayan örüntüleri yakalayabilmekte ise güçlük çekebilmektedir. Makine öğrenmesinin bir alt dalı olan derin öğrenme algoritmaları ise daha çok doğrusal olmayan ilişkileri yakalayabilme konusunda başarılı sonuçlar üretmektedir. Bu tez çalışmasında da derin öğrenme tekniklerinden birisi olan Evrişimsel Sinir Ağı (CNN - Convolutional Neural Network) algoritması kullanılarak, CEM I tipi olarak bilinen Portland Çimentosu ile hazırlanan geleneksel betonun 28 günlük basınç dayanımının tahmini gerçekleştirilmiştir. Çalışmanın uygulama aşamasında bir beton firmasından temin edilen veri seti üzerinde istatistiksel analizler gerçekleştirilmiştir. Rastgele Arama (Randomized Search) tekniği kullanılarak yapılan hiperparametre optimizasyonu çalışması ile tahmin modeli için en iyi parametre kombinasyonu belirlenmiştir. Python programlama dili kullanılarak geliştirilen CNN modelinin girdi parametreleri: Farin(Df) Ort. LSF, SiO2, Al2O3, Fe2O3, CaO, MgO, SO3, Na2O Eq, 200µ, 90µ, 200µ.1, 90µ.1, Blaine, su miktarı, su ve çimento oranı, özgül ağırlık, 2 günlük betonun basınç dayanımı (B2) ve 7 günlük betonun basınç dayanımı (B7) şeklindedir. Modelin çıktı parametresi ise 28 günlük betonun basınç dayanımı (B28)'dır. Geliştirilen CNN modeli ile R2 değeri 0.84, RMSE değeri 1.72 ve MAE değeri de 1.39 şeklinde elde edilmiştir. Yapılan istatistiksel analizler sonucunda ise 28 günlük betonun basınç dayanımını en fazla etkileyen değişkenlerin B7, B2, Agrega boyutu (90µ.1) ve MgO olduğu belirlenmiştir. Ayrıca aynı veri setinden yararlanarak, makine öğrenmesi algoritmalarından Doğrusal Regresyon, Karar Ağacı, Rastgele Orman ve Destek Vektör Makineleri ile de 28 günlük betonun basınç dayanımının tahmini gerçekleştirilmiştir. Elde edilen sonuçlara göre; CNN algoritmasının diğer algoritmalara göre daha iyi performans gösterdiği görülmüştür. İlerleyen çalışmalarda ise CNN algoritmasının, Uzun-Kısa Vadeli Bellek(LSTM) veya Geçitli Yinelenen Birim (GRU) gibi diğer derin öğrenme algoritmalarıyla hibrit bir şekilde kullanılması planlanmaktadır.
Taguchi deney tasarımı metodu kullanılarak mısır silajı makinalarında kıyıcı ünitenin performansını etkileyen tasarım parametrelerinin eniyilenmesi
Mısır silajı makinelerinde bulunan kıyıcı üniteler, sabit ve döner bıçakların etkileşimi ile çalışmakta olup, bu ünitelerin tasarım parametrelerinin doğru belirlenmesi makine performansı ve enerji verimliliği üzerinde doğrudan etkilidir. Tarımsal hasat işlemlerinin kısa dönemlerde gerçekleştirilmesi ve deneysel çalışmaların doğal koşullara bağlı olması, bu alanda güvenilir sonuç elde etmeyi zorlaştırmaktadır. Bu nedenle, bu tez çalışmasında istatistiksel açıdan anlamlı ve geçerli sonuçların daha az sayıda deneyle elde edilmesine imkân tanıyan Taguchi deney tasarımı yöntemi tercih edilmiştir. Araştırmanın deneysel çalışmaları, geliştirilen küçük ölçekli bir kıyıcı prototip üzerinde gerçekleştirilmiştir. Kıyıcı ünitedeki kesme kuvvetini etkileyen parametreler; bıçaklar arası mesafe, bıçaklar arası açı, kesme hızı ve kıyım yapılan mısır sayısı olarak belirlenmiştir. Deneyler, L27 ortogonal dizisi kullanılarak planlanmış ve kuvvet ölçümleri dinamometre aracılığıyla kaydedilen maksimum kuvvet değerleri üzerinden gerçekleştirilmiştir. Veriler, Minitab 22.3 paket programında analiz edilmiş ve "küçük olan daha iyidir" kriteri dikkate alınarak değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgulara göre; kıyıcı ünite tasarımında en iyi parametre değerleri; bıçaklar arası mesafe için 1 mm, bıçaklar arası açı için 12˚, kesme hızı için 3,5 m/s ve kıyım yapılan mısır sayısı için 2 adet olarak belirlenmiştir. Yapılan analizler sonucunda, kesme kuvvetini en çok etkileyen parametrelerin ise sırasıyla; kıyım yapılan mısır sayısı, kesme hızı ve bıçaklar arası açı olduğu sonucuna varılmıştır. Bu tez çalışması, geliştirilen prototip kıyıcı ünite üzerinde gerçekleştirilmiş olup, elde edilen bulguların geçerliliğini artırmak amacıyla deneysel çalışmaların gerçek ölçekli silaj makineleri üzerinde yapılması önerilmektedir. Gelecek çalışmalarda gerçek ölçekli silaj makinelerinde, farklı tür parametrelerin de dikkate alındığı, daha kapsamlı araştırmaların yapılması planlanmaktadır. Anahtar Kelimeler: Silaj makinelerinde kıyıcı ünite tasarımı, sinyal/gürültü oranı (S/N), Taguchi metodu, deney tasarımı, kalite kontrol 2025, 66 sayfa
Iso 9001:2015 kalite yönetim sisteminin enerji tedarik sektöründe bir firmada uygulanması
Bu çalışma, ISO 9001:2015 Kalite Yönetim Sistemi'nin enerji sektöründe faaliyet gösteren bir elektrik tedarik şirketinde uygulanmasına ilişkin süreçleri, karşılaşılan zorlukları ve sağlanan faydaları analiz etmeyi amaçlamaktadır. Çalışma kapsamında öncelikle standardın temel ilkeleri, planlama, risk yönetimi, performans değerlendirme, iç tetkik ve sürekli iyileştirme gibi kritik maddeleri incelenmiş; saha uygulamasında bu maddelerin nasıl hayata geçirildiği detaylı olarak değerlendirilmiştir. Uygulama sürecinde süreç dokümantasyonu, çalışan farkındalığı, tedarikçi yönetimi ve dijitalleşme gibi konularda çeşitli zorluklarla karşılaşılmış; ancak bu zorluklar sistematik yaklaşım ve yönetim desteği ile aşılmıştır. Kalite hedeflerinin ölçülebilir şekilde belirlenmesi, risk ve fırsat analizlerinin entegre edilmesi, uygunsuzlukların etkin şekilde izlenmesi ve müşteri odaklı performans göstergelerinin yükseltilmesi gibi alanlarda somut iyileşmeler kaydedilmiştir. Yapılan incelemeler sonucunda, Kalite Yönetim Sistemi'nin sistematik bir yaklaşımla uygulandığında şirketin hem içsel organizasyon yapısını güçlendirdiği hem de müşteri odaklı hizmet sunumunda iyileştirmelere katkı sağladığı görülmüştür. Literatürde bu sektöre özgü uygulamalara dair sınırlı sayıda çalışma bulunması nedeniyle, bu araştırma enerji tedarik sektörüne yönelik kalite yönetimi uygulamaları açısından özgün bir örnek teşkil etmektedir.
Tekstil sektöründe çok kriterli karar verme yöntemi ile tedarikçi seçimi ve değerlendirmesi
Günümüzde hızla gelişen teknoloji ortamı, rekabetin en üst düzeyde olduğu küreselleşen dünyada üretimde etkililik (yeterlilik), sürdürülebilirlik, verimlilik işletmeler için olması gereken bir durum haline gelmekte ve müşteriler için ise daha esnek, hızlı ve taleplerine en uygun biçimde cevap verilebilmesine olanak sağlamaktadır. Yalın düşünce yaklaşımında, israfların ortadan kaldırılması ve bu anlayışın işletme kültürüne entegre edilmesi öncelikli bir gereklilik olarak görülmektedir. İşletmelerde yalın üretim araçlarının kullanımıyla üretim verimliliğini artırmak, yalın yaklaşımı kurumun genel işleyişine adapte etmek ve iyileştirme süreçleri sayesinde ilk denemede hatasız ve kaliteli ürün üretimini sağlamak temel hedefler arasında yer almaktadır. Bu kapsamda, israfın ortadan kaldırılmasıyla çevresel ve sektörel değişimlere uyum sağlanması ve rekabetçi piyasa koşullarında kârlılığın yükseltilmesi amaçlanmaktadır. Günümüzde hedeflere ulaşmak için yalın üretim uygulamalarında artış görünmektedir. Tedarikçi seçimi her işletmenin bulunduğu sektör ve durumuna göre değişmektedir. Bundan dolayı tedarikçi seçmenin tek bir yolu yoktur. Çok kriterli karar verme yöntemleri, tedarikçi seçiminde ve değerlendirme sürecinde çeşitli ölçütleri akılcı biçimde dikkate alarak, en uygun seçeneğin belirlenmesine olanak tanımaktadır. Literatürde, çeşitli sektörlerde tedarikçi seçimine yönelik olarak farklı kriterler ve yöntemler kullanılarak gerçekleştirilen çok sayıda çalışma yer almaktadır. Çalışmada LC Waikiki adına en uygun yalın tedarikçinin seçilmesi hedeflenmiştir. Bu kapsamda, işletmenin iş birliği içinde olduğu 55 tedarikçi; 11 farklı kriter temel alınarak AHP ve TOPSIS yöntemleriyle değerlendirilmiştir. Uygulama aşamasında Excel ve Visual Studio kullanılmıştır. Elde edilen sonuçlar karşılaştırılarak değerlendirilmiş ve ci değerlerine göre firmalar sıralanmıştır. Yapılan analiz sonucunda EFC Giyim Tekstil (ci =0,843) en uygun aday olarak belirlenmiştir.
Derin öğrenme ile blok zincir tabanlı kestirimci bakım uygulaması
Bu tez çalışması, endüstriyel sistemlerdeki bakım stratejilerini geliştirmek amacıyla, derin öğrenme ve blok zincir teknolojilerini entegre eden kapsamlı bir kestirimci bakım sistemi ve uygulama arayüzü sunmaktadır. Geleneksel kestirimci bakım sistemleri; veri güvenliği ve merkeziyetsizlik gibi konularda önemli sorunlar içermektedir. Bu çalışma, blok zincir teknolojisinden faydalanılarak bu sorunların üstesinden gelmeyi ve özellikle kestirimci bakım süreçlerinin güvenilirliğini artırmayı hedeflemektedir. Bu çalışmada hem zamansal hem de öznitelik konusundaki karmaşık kalıpları değerlendirmek ve böylece yüksek doğrulukta arıza tahmini yapabilmek amacıyla LSTM-CNN hibrit modeli geliştirilmiştir. Bu model, endüstriyel ekipmanlarda ikili sınıflandırma uygulayarak arıza tahmini gerçekleştirmek üzere tasarlanmıştır. Çalışmanın uygulama aşamasında, geliştirilen modelin eğitimi ve test edilmesi amacıyla hazır bir veri setinden yararlanılmıştır. Önerilen modelin tahmin başarısını artırmak için hiperparametre optimizasyonu sürecinde Rastgele Arama (Randomized Search) yöntemi kullanılmıştır. Hibrit model, 5 katlı çapraz doğrulama ile eğitilmiş ve sınıf dengesizliği sorununu gidermek için sınıf ağırlıklandırma ve eşik değeri optimizasyonu yöntemleri uygulanmıştır. Eşik değeri optimizasyonu aşamasında, belirlenen üç farklı minimum kesinlik noktasında (0.05, 0.2, 0.85) duyarlılık değerini maksimize eden ve her iki metriğin en dengeli olduğu noktayı bulan F1-Skor yöntemleri kullanılmıştır. Geliştirilen sistemde, sensör verileri bir veri tabanında (SQLite3) saklanmakta ve sıfır bilgi ispatları kullanılarak oluşturulan kriptografik kanıtlar Ethereum ağına gönderilmektedir. Veri bütünlüğünü sağlamak için Poseidon hash fonksiyonu ve Zk-Snark kanıtı üretimi için Groth16 protokolü kullanılmıştır. Bu sayede, hem sensör verileri herkese açık olarak paylaşılmadan verinin geçerliliği güvenli şekilde doğrulanabilmekte hem de ölçeklenebilirlik sorununa çözüm sağlanmaktadır. Sistem mimarisi; yönetici, operatör ve mühendis düğümlerini kapsayan bir yapı olarak tasarlanmış ve sistemdeki tüm sözleşmeler Solidity programlama dili ile yazılmıştır. Python programlama dilinin Tkinter kütüphanesi kullanılarak bir arayüz geliştirilmiştir. Elde edilen bulgular, geliştirilen LSTM-CNN hibrit modelinin, arıza tahmini açısından başarılı sonuçlar ürettiğini göstermektedir. Eşik değerinin F1-Skora göre optimize edildiği senaryoya göre; modelin Doğruluk değeri 0.987, AUC değeri 0.979 ve F1-Skoru 0.794 olarak bulunmuştur. İlerleyen çalışmalarda, geliştirilen sistemin, test ağı yerine ana ağ üzerinde uygulanarak işlemlerin maliyet analizlerinin yapılması planlanmaktadır. Bununla birlikte merkezi bir yapıya sahip olan Zk-Snark kanıtları yerine, şeffaf ve merkeziyetsizlik ilkesine aykırı olmayan Zk-Stark kanıtlarının kullanılması öngörülmektedir.
Derin öğrenme modelleriyle gıda endüstrisinde hata tespiti
Bu tez çalışmasında, paketli gıda endüstrisinde üretim hattına girmeden önce ürünlerin görsel niteliklerine dayalı olarak kusurlu ve kusursuz örneklerin otomatik tespiti amacıyla derin öğrenme tabanlı görüntü işleme yöntemlerinin etkinliği araştırılmıştır. Çalışma kapsamında, üretim hattından elde edilen 405 adet kusurlu ve 369 adet kusursuz ürün görseli, ön işleme adımlarından geçirilerek yalnızca format açısından standartlaştırılmış ve modellemeye uygun hale getirilmiştir. Modelleme sürecinde Inception, InceptionResNetV2, DenseNet121, EfficientNetB0, EfficientNetV2B0, MobileNet, ResNet50, VGG16, VGG19 ve Xception olmak üzere toplam 10 farklı derin öğrenme mimarisi uygulanmıştır. Tüm modellerde 5 katmanlı çapraz doğrulama yöntemi kullanılmış ve performans değerlendirmeleri bu doğrultuda gerçekleştirilmiştir. Her bir modelin başarımı; eğitim ve test kayıplarının yanı sıra doğruluk, kesinlik, duyarlılık ve F1-ölçütü metrikleri üzerinden analiz edilerek detaylı biçimde karşılaştırılmıştır.