18. Yüzyıl divan şiiri poetikası (Arpaemînizâde Sâmî, Edirneli Kâmî, Esrâr Dede, Nedîm, Seyyid Vehbî, Şeyh Gâlip, Vahîd Mahtumî)

Geçmişten günümüze Türk şiiri içerisinde farklı şiir anlayışları ve bunlara bağlı olarak farklı poetikalar oluşmuştur ve oluşmaya da devam etmektedir. Bu değişim, şiirimiz adına elbette bir zenginliktir. Türk şiir tarihinin gerek zaman, gerekse edebî faaliyet bakımından en geniş ve yoğun dönemini teşkil eden Divan şiiri ise bu zenginlik içerisinde önemli ve saygın bir yere sahiptir. Bununla birlikte hem geleneğin hem de temsilcilerinin poetik özellikleriyle ilgili bilgiler ve yapılan çalışmalar henüz istenilen düzeyde değildir. Konusu "18. Yüzyıl Divan Şiiri Poetikası" olarak belirlenen bu çalışmada, yüzyıl şiiri içerisinde etkili olmuş şairler arasından seçilen yedi şairin eserlerinden hareketle, onların bireysel poetikalarını tespit etmek, sonra da yüzyılın genel poetikasına dair tespit ve değerlendirmelerde bulunmak amaçlanmıştır. Bununla da divan şiirinin bütün olarak poetikasının belirlenmesine katkı sağlamak hedeflenmiştir. Çalışmanın konusu doğrultusunda öncelikle poetikanın tanımı ve içeriği, Batı, Doğu ve Türk edebiyatlarında poetikanın tarihî seyri, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin siyasî ve edebî durumu kapsamında literatür taraması, kaynakların incelenmesi ve verilerin toplanması çalışmaları yapıldı. Kaynakların incelenmesinden sonra 18. yüzyıl divan şiirinin genel poetikasını belirleyebilmek için örneklem olarak çalışılacak şairler ve eserleri belirlendi. Seçilen şairlerin, yüzyılın önde gelen şairleri olmalarına ve yüzyıl şiirinde etkili olan klasik, bediî, hikemî ve mahallî üslupların biri veya birkaçını temsil etmelerine dikkat edildi. Bu sınırlılıklar doğrultusunda Edirneli Kâmî, Nedîm, Vahîd Mahtumî, Arpaemînizâde Sâmî, Seyyid Vehbî, Esrâr Dede ve Şeyh Gâlip'in Divan ve mesnevîleri poetik çerçevede incelendi. Elde edilen veriler kodlandı, belli temalar altında tasnif edildi. Bu poetik veriler ve ulaşılan bulgular doğrultusunda şairlerin bireysel poetikaları, sonra da yüzyılın genel poetikası belirlenmeye çalışıldı. Ayrıca, 18. yüzyıl divan şiiri poetikasının 16 ve 17. yüzyıl poetikalarıyla mukayesesi yapıldı. Yaptığımız bu çalışma, örneklem olarak seçilen şairlerin; şiir ve şair anlayışı, şiir ve şairle ilgili poetik benzetmeler, şiirin temel unsurları, şairin çevre ile olan münasebeti vb. poetik hususlarda kafa yorduklarını, çok önemli tespit ve değerlendirmelerde bulunduklarını göstermiştir. Elde edilen sonuçlar, aynı yüzyılda yaşayan ve aynı geleneğin temsilci olan şairlerin bile poetikalarında farklılıkların olabileceğini göstermekle beraber divan şiirinde zengin bir edebiyat eleştirisinin ve poetik yaklaşımın varlığına işaret etmektedir.