19. yüzyılda Osmanlı toplumu ve basılı Türkçe edebiyat: Etkileşimler, değişimler, çeşitlilik

Bu tez, 19. yüzyıl Türkçe Osmanlı edebiyatı hakkında bugüne kadar yazılmış edebiyat tarihlerinin çoğunluğunun, inceleme nesnesinin genellikle edebiyat dışı ölçütlere göre seçilmiş çok sınırlı bir bölümünü yansıttığı varsayımına dayanmaktadır. Dolayısıyla, bunlara dayanarak yapılan çoğu araştırma ve incelemenin Osmanlı edebiyat evrenini tam olarak kavramaktan uzak olduğu öne sürülmüştür.Çalışmada, inceleme nesnesi hakkında dar görüşlülük sorununu aşabilmek amacıyla, basılı Türkçe metinlerin mümkün olduğunca eksiksiz bir haritasını çıkarmak ve edebiyatın oluştuğu ortama odaklanmak gerekli görülmüştür. Bunu başarabilmek için, 1800-1900 yılları arası Arap, Ermeni ve Yunan harfleriyle basılmış Türkçe metinlerin bibliyografik bir veritabanı hazırlanmıştır. Elde edilen malzemenin özgül niteliklerine göre yeni bir sınıflama ve sayma yöntemi geliştirilmiştir.Veritabanından yola çıkılarak edebî türlerin zamandizinsel hareketleri ve üretim yüzdeleri ortaya konmuştur. Bu yolla, alan hakkındaki dönemselleştirmeler ve kalıplaşmış yargıların sorgulanabileceği çeşitli araçlar elde edilmiştir. Bu araçların, 19. yüzyılın tarihsel, siyasal ve sosyokültürel gelişmeleriyle koşut biçimde ve elyazması edebiyat metinleriyle karşılaştırmalı olarak yorumlanmasıyla yapılan gözlemler ve varılan sonuçların başlıcaları şunlardır:Öncelikle, Osmanlı İmparatorluğu'nun modernleşme serüvenini kavrayabilmek için edebiyatın anahtar bir alan olduğu gösterilmiştir. İkinci olarak, Osmanlı'nın Müslüman ve gayrimüslim cemaatleri arasında bugün sandığımızdan daha güçlü bir etkileşim ve alışveriş olduğu gözlemlenmiştir. Üçüncü olarak, basım ve yayıncılık alanındaki ilerlemenin sözlü ve yazılı kültürden basılı kültüre çarpıcı bir geçişe ivme kazandırdığı ve bunun da toplumsal ve edebî dönüşümlere yol açtığı anlaşılmıştır. Son olarak, bu dönüşümlerin geleneksel, klasik ve yeni gelişmekte olan edebî türlere etkisi tartışılmış ve yeni araştırma alanları sunulmuştur.