2387 numaralı nüfus defterine göre Niksar mahalle nüfusunun değerlendirilmesi

Nüfus Arapça kelime anlamıyla "nefs" sözcüğünün çoğuludur. Ayrıca "ruh, hayat, can" anlamlarına gelmektedir. Genel anlamı itibariyle de nüfus, belirli bir düzende, sınırları belli yerde yaşamını sürdüren insan topluluğunu ifade eder. Osmanlı Devleti'nin başlangıcından itibaren belirli kurallar dâhilinde vergi ödemekle yükümlü olanları ve özellikle de askerî mevcudu tespit etmek amacıyla nüfus sayımları yapılmıştır. Bu nedenle de nüfus sayımları dönemlere ve hazırlanma amaçlarına göre farklılıklar göstermektedir. Yapılan ilk sayımlarda amaç tımar sitemiyle bağlantılı olarak ülkedeki vergi potansiyelini belirleyebilmekti. Zamanla tımar sistemi önemini yitirince sayımlar, avarız sayım şeklinde yapılmaya başlandı ve 18. yüzyıl boyunca devam etti. 19. yüzyılda yaşanan gelişmelerle birlikte sayım işlemlerinin niteliği de değişmeye başladı. Osmanlı Devleti'nde modern anlamda nüfus tespiti ilk olarak 1828-1829 yıllarında yapılmak istendi. Ancak Osmanlı-Rus savaşından dolayı kesintiye uğramış ve nüfus sayımı tüm kazalarda istenildiği gibi uygulanamamıştır. İstenilen sayım yapılamamış olsa da bu girişim Osmanlı Devleti'nde modern anlamda ilk nüfus sayımı olarak kabul edilmektedir. Savaş sonrası yaşanan tedirginlik nedeniyle halkı korkutmamak için devlet 1828 nüfus sayımı sırasında bir metin yayınlayarak halktan kayıt memurlarına yardım etmelerini istemiştir. Bunun neticesinde de tarihsel araştırmalarda büyük önem taşıyacak nüfus kayıtları ortaya çıkmıştır. Çünkü nüfus kayıtları, başta kaydedilen dönemin ekonomik ve sosyal yapısı olmak üzere pek çok bilgiyi araştırmacılara sunmaktadır. Ayrıca nüfus defterleri insan sayısı, cinsiyet durumu, yaş dağılımı, meslek tarzı, dil, din ve eğitim durumlarını ortaya çıkardığından toplumların sosyolojik, ekonomik ve tarihî yönlerini araştırmak, sosyal tarihlerini yazmak için çalışma yapacak olanlar açısından da oldukça önemlidir. Tüm bu bilgilerin bulunduğu Niksar Kazasına ait 2387 numaralı defter 1838-1839 yılları arasındaki yöreye ait oldukça değerli veriler sunmaktadır. Bu çalışmada da belirtilen tarihlerdeki Niksar'a ait 29 mahalleye ait defterin transkripsiyonu yapılmış, yorumlanıp anlaşılması noktasında tablolarla desteklenmeye çalışılmıştır. Ayrıca o bölgeye sonradan gelmiş olan bazı topluluklar hakkında da bilgilere ulaşılmıştır. Defterin sonundaki bu durum görsellerle desteklenmiştir. Bunun sonucunda belirtilen tarihler arasında Niksar Kazasının nüfus ve sosyal yapısı hakkında daha sağlıklı bir değerlendirme yapma imkânı doğmuştur.