5. sınıf öğrencilerinin hedef söz varlığı ve Türkçe sözlüğü

Sözlükler ve dil eğitimi arasında büyük bir bağ vardır. Onlar dil eğitiminin bilinen en eski araçlarındır. Örneğin Asurların, Babillerin dilini öğrenmek için yazdıkları kil tabletler bir çeşit iki dilli sözlüktüler. O günden bu zamana kadar gerek ana dili eğitimi gerekse de yabancı dil öğretiminde bu eserler yaygın biçimde kullanılmaktadır. Bir dil öğrenicisine "En gerekli kaynaklar hangisidir?" diye sorulsa hiç şüphesiz vereceği cevaplardan biri de sözlük olacaktır. Çünkü sözlükler, dil ile ilgili bir sorunla karşılaşıldığında ilk akla gelecek başvuru kaynaklarının başında gelmektedir. Özellikle kelimenin anlamı, kökeni, türü, söz dizimsel özellikleri gibi özel durumlarda sözlükler kurtarıcı role sahiptir ve insanlar hemen onlara başvurmak isterler. Sözlüklerin bu yüklendiği misyonu yerine getirmesi ve kullanıcılarının beklentini karşılaması için hedef kitlelerinin beklentilerine uygun olarak hazırlanmış olmaları gerekmektedir. Bu beklentinin daha azını sunmak hayal kırıklığı, daha fazlasını vermek ise kullanım zorluğu doğurur. Bu yüzden 1970'lerden sonra sözlük kullanıcılarının beklentilerini ölçen, ortaya çıkaran araştırmaların sayısında büyük bir artış olmuştur. Bu araştırmalardan elde edilen verileri dikkate alan eserler üretilmeye başlanmıştır. Ancak Türkiye'de hem kullanıcı beklentilerini ölçen araştırmalar, hem de kullanıcıları dikkate alarak hazırlanmış sözlükler neredeyse yok denecek kadar azdır. Türkiye'de sözlük hazırlama faaliyetleri saha araştırmalarından ziyade yazarlarının sezgilerine ve dilsel becerilerine dayalı olarak gerçekleştirilmektedir. Yani başvuru kaynağının aranılan durumu içermesi ve beklentileri karşılaması göz ardı edilmektedir. Bu gerçeğin en somut gözlemlenebildiği kaynaklar, okul sözlükleridir. Türkiye'de özellikle okul sözlükleri gerçek saha verilerine yani öğrencilerin hedef söz varlığına dayanmamaktadır. Bu sözlükler belli bir eğitim kademesini (ilkokul sözlüğü, ortaokul sözlüğü) esas almakta, ortalama bir söz varlığını ve tutarsız madde içi bilgileri sunmaktadır. Oysa okul sözlükleri, öncelikle öğrencilerin ders durumunda iken karşılaştıkları sözcüklerden oluşan madde başlarını, bu derslerde öğrendikleri kelimelere ait anlam, tür, köken ve söz dizimi bilgilerini içermelidir. Ancak bunu sağlamak kolay değildir. Öğrenci kitaplarını taramak ve onların içerdiği kelimelerden bir derlem oluşturduktan sonra, öğrenci kazanımları doğrultusunda bu derlemi sözlükleştirmek gerekmektedir. Bu çalışmada öğrencilerin her sınıfta sözlük ihtiyacının farklı olduğu göz önünde bulundurulmuş ve 5. sınıfların kullanımına uygun bir sözlük hazırlanması amaçlanmıştır. Bunun için son üç yılda 5. sınıflarda okutulan Türkçe ders ve çalışma kitapları temel kaynaklar olarak kabul edilmiş ve söz varlıkları taranarak listelenmiştir. Bu listede toplam 8996 söz varlığı unsuru bulunmaktadır. Bu söz varlığının unsurlarının 940'ı özel isimlere aittir. Dolayısıyla sözlük kapsamından ilk çıkarılan grup bu 940 özel isim olmuştur. Geriye kalan 8056 söz varlığı unsurunun hepsi öğrencilerin hedef söz varlığı değildir. Zira önceden sahip oldukları sözler, onların arayacağı bilgiler olmayacaktır. Bunun için daha önce öğrenilmiş söz varlığı unsurlarının tespit edilmesi ve yeni karşılaşılacak kelimelerin ortaya çıkarılması gerekmiştir. Bu veriler de son üç yılda 4. sınıflardaki Türkçe ders ve çalışma kitaplarının taranması ile elde edilmiştir. Böylece hem 4. sınıfta hem de 5. sınıfta ortak olan söz varlığı unsurları da hazırlanan sözlüğe dâhil edilmemiştir. Elde edilen bu yeni liste 5. sınıf öğrencilerinin öğrenmeleri gereken hedef söz varlığı olarak kabul edilmiştir. Bu hedef söz varlığının tümü 3347 söz varlığı unsurudur ve hepsi madde başı yapılmıştır. Bu sayıya ünlemler, kısaltmalar, deyim ve atasözleri dâhil değildir. Ünlemler ve kısaltmalar, sözlüğün ana metninde değil, son bölümünde kullanılmıştır. Deyim ve atasözleri ise başka bir sözlük türünün unsurları olarak değerlendirilmiştir. Arka kısımdaki ünlem ve kısaltmalar da dâhil edildiğinde ortaya 3402 madde başı içeren sınıf temelli bir öğrenci sözlüğü ortaya çıkmıştır. Madde içleri ise Türkçe Öğretim Programında belirtilen kazanımlar ve okullarda okutulan ders ve çalışma kitapları doğrultusunda hazırlanmıştır. Örneğin bir madde başına ait anlamlar yazılırken sadece metinlerde geçen anlam sayısı ile yetinilmiştir. Bu anlamların tanımlanmasında genellikle TDK Güncel Türkçe Sözlük'ten yararlanılmıştır. Tanıklayıcı örnekler de metinlerden hareketle hazırlanmıştır. Ancak metinlerden elde edilemeyen tanıklamalar için TDK Güncel Türkçe Sözlük başta olmak üzere diğer kaynaklara başvurulmuştur. Sonuç olarak öğrencilerin aradığı bilgiyi kolay bulmaları, aradıklarına hızlı ve doğru bir şekilde ulaşmaları için her sınıf düzeyine uygun sözlüklerin üretilmesi gerekmektedir. Ortaokul sözlüğü, öğrenci sözlüğü gibi genel ifadeler ve sözlükler yerine gerçek verilere dayanan ve hedef kitlenin ihtiyaçlarına göre inşa edilmiş sözlükler olmalı ki okullardaki Türkçe eğitiminin niteliğini olumlu destekleyecek kaynaklar ortaya çıkarılmış olsun. Bu çalışma, Türkçe eğitiminin niteliğini olumlu destekleyecek sözlükler adına atılmış önemli bir adımdır.