595 ve 599 numaralı nüfus defterlerine göre 1840'lı yıllarda Adapazarı kazası

19. yüzyıl Osmanlı Devleti için şehirleşmenin ve nüfusun arttığı bir dönem olmuştur. Nüfus artışının iki kaynağı vardır; az da olsa nüfus artış hızındaki ilerleme ve imparatorluğun toprak kaybetmesi ile kaybedilen bölgelerden gelen göçmen nüfus. Bu gelişen şehirlerden biri de bugün iki isimle birlikte kullandığımız Adapazarı/Sakarya'dır. Adapazarı 1954 yılına kadar idarî taksimatta daima Kocaeli içerisinde yer almıştır. Bu çalışmada Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivleri'nde bulunan 595 ve 599 numaralı Ada Kazası nüfus defterleri kullanılmıştır. Sayımı yapılan nüfus, Müslim ve gayrimüslim olarak ayrı ayrı müstakil defterlerde kayıt altına alınmıştır. 595 numaralı defterde, Ada Kazası merkez mahallelerinde mukim bulunan Müslüman nüfus, 599 numaralı defterde ise, merkez mahallelerde mukim olan gayrimüslim nüfus kayıtlıdır. Bu defterlerde Adapazarı Kazası'nın merkez mahallelerinde yaşayan nüfusun yaşları, baba adları, fiziksel özellikleri, akrabalık dereceleri, askerlik durumları, aile isimleri ve mesleklerine ilişkin bilgiler yer almaktadır. Köylerin ve Adapazarı'na tabii Sapanca gibi kasabaların bu çalışmanın kapsamı dışında kaldığını ifade etmeliyiz. İncelenen defterlere göre, kaza merkezindeki on üç mahallede mukim Müslümanların toplam nüfusu 1.138 iken on dokuz mahallede mukim gayrimüslimlerin toplam nüfusu 2.420 kişi idi.