Registers
171 theses under this subject heading
1840 temettuat defterlerine göre Korkuteli kazasının sosyoekonomik dinamikleri
1840 temettuat defterlerine göre Korkuteli kazasının sosyoekonomik dinamikleri başlıklı tezimde, yörenin ekonomisine dair bir perspektif oluşturmakla beraber Osmanlı taşra toplumunun yaşayış biçimlerine dair tespitler yapılmaya çalışılmıştır. Çalışmamın sınırların belirleme noktasında bazı zorunluluklar olduğu gibi esas tespit etmek istediğim noktaların dışına çıkmamaya da özen gösterdim. Bu hususu kısaca açıklamak gerekirse, Bu defterlerin içeriği çalışmada ekonomik durum tespiti yapma açısından kısıtlı veri içermekte olduğu için, ürün bilgileri ya da elde edilen ürün miktarları bulunmadığı için bunlarla ilgili değerlendirme yapma şansım olmadı. Öte yandan kendi belirlediğim önceliklere göre defterlerde kayıtlı köylere ait verileri imkanlar dahilin de incelemek ve döneme ait bir tespit yapmak istedim. Bu verilerden yola çıkarak bugüne ait bir karşılaştırma işin başında belirlenen hedeflerin dışına çıkmak olacağından bu yapılmamıştır. İstanos nahiyesine bağlı 46 adet köyün kayıtlı olduğu üç farklı defter bu çalışmanın temelini oluşturur. Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunan bu defterlerde köyler ayrı ayrı kayıt altına alınmıştır. Anahtar kelimeler: Osmanlı, Tanzimat, Temettuat, İstanos
49/1 Numaralı İsveç Ahidnâme Defterine Göre Osmanlı İsveç ticaret ilişkileri (1736-1758)
Osmanlı Devleti'nin sınırlarını genişletmesi, Akdeniz ve Karadeniz'de hâkimiyet kurmasının da etkisiye pek çok devlet ile siyasi ve ticari ilişkiler kurulmuştur. Osmanlı ile ticaret yapmak isteyen devletler ticari anlaşmalar yaparak bu hakka sahip olmaktadır. Osmanlı ile ticari ilişkiler geliştirmiş devletlerden birisi de İsveç'tir. Bu devlet 1737 yılında Osmanlı Devleti ile ticaret antlaşması yaparak bu hakka sahip olmuştur. Bu antlaşma sonrasında İsveçli diplomatik ve ticari aktörler Osmanlı topraklarında varlık göstermeye başlamıştır. Çalışmamızda Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunan 49/1 Numaralı İsveç Ahidnâme Defteri'nde mevcut Osmanlı Devleti'nde ticari faaliyette bulunan İsveçliler hakkında 1736 - 1758 yılları arasında yazılmış hükümler incelenmiştir. İsveç'e verilen ahidnâmeye kadar İsveç ve Osmanlı Devleti arasındaki ilk münâsebetler ile ilgili bilgi verilerek, İsveçli diplomatik ve ticari aktörler üzerinde durulmuştur. İsveçli diplomatların ve ticaret temsilcilerinin Osmanlı gözünde statüleri ve onlara verilen ahidnâme ile sahip oldukları ayrıcalıklardan bahsedilmiştir. Bu aktörlerin bulundukları yerler, karşılaştıkları sorunlar, emniyetlerini tehdit eden durumlar defterde kayıtlı hükümler ile örneklendirilerek incelenmiştir.
64 numaralı Kıbrıs Tahrir (1572) defterine göre Mesarya nahiyesi (Transkripsiyon ve değerlendirme)
Doğu Akdeniz'de önemli bir yere sahip olan ve Osmanlı'nın fethinden sonra da bu önemini koruyan Kıbrıs'ta, Osmanlı hâkimiyetinin sağlanması, adanın şenlendirilmesi ve ekonomik yönden geliştirilmesi için gerekli tedbirler alınmıştır. Osmanlılar bir yörede, ilk fethin hemen ardından çeşitli vesileler ile tahrir yaparlardı. Osmanlı belgelerinde tahririn amacı, bölgedeki reayanın oturduğu yerler ve işlerinin özelliklerini, mallarının ve ürünlerinin kaynaklarını hükümdarın yani devletin bilmesi olarak belirtilir. Osmanlılar fetihten hemen sonra 1572 yılında Kıbrıs'ta bir tahrir gerçekleştirdiler. İlgili tahrir sonrasında oluşturulan defter, bugün Kuyud-ı Kadime (Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü) Arşivi'nde saklanan 64 Numaralı Kıbrıs Tahrir Defteri'dir. Çalışmamızda adı geçen bu defter transkibe edilmiştir ve söz konusu defterdeki verilere dayanarak Mesarya nahiyesinin sosyal ve ekonomik hayatı anlatılmaya çalışılmıştır.
34-2/11 numaralı Düveli Ecnebiye Defterine göre H 1155-1169 yılları arasında Osmanlı-Fransız ticari ilişkileri
Osmanlı-Fransız ticari ilişkilerinde kapitülasyonlar önemli bir yere sahiptir. İki devlet arasında yapılan kapitülasyon anlaşmasıyla birlikte sosyal, ekonomik ve siyasi ilişkiler kurulmuş ve yenilenen kapitülasyonlarla da bu ilişkiler daha da gelişmiştir. Fransızların elde ettiği 1740 kapitülasyonlarının diğer Avrupalı devletlerle yapılanlara oranla daha kapsamlı oluşu Osmanlı Devleti ile olan ticari ilişkilerinde onları daha ayrıcalıklı bir konuma getirmiştir. Çalışmamızda 34/2 no'lu Fransa Ahkam defterinde bulunan ferman kayıtları esas alınarak ve konu ile alakalı farklı kaynaklardan da yararlanılarak. Osmanlı-Fransız ilişkileri ve Fransızlara verilen en kapsamlı kapitülasyon olan 1740 Kapitülasyonlarının özellikleri ve nasıl uygulandığı, özellikle ihlali durumunda ortaya çıkan sorunlar üzerinde durulmuştur. Yine bu bağlamda Fransız yetkililer (elçi, konsolos), tercüman, tüccar ve vatandaşların konumu ve statülerinden bahsedilmektedir.
16 temmuz 1611- 8 ağustos 1612 yılı Kıbrıs adası Ruznâmçe defterinin değerlendirilmesi
Bu çalışmada dört belge ele alınıp 16 Temmuz 1611 (5 Cemaziyelevvel 1020) ile 8 Ağustos 1612 (10 Cemaziyelahir 1021) tarih aralığında Kıbrıs Adası'nın 10 ay 20 günlük bütçesi ruznâmçe defterleri üzerinden incelenilecektir. Ele alınan ruznâmçe defterleri Başbakanlık Osmanlı Arşivinde, Maliyeden Müdevver Defterler arasında MAD.d defter kodu, 00441 sıra numarası ile bulunmakta olup defterin toplam sayfa sayısı 38'dir. Söz konusu belge incelenilerek Kıbrıs Adası gelir ve gider kaynakları ayrıntılı şekilde ele alınıp daha önce çalışılmış olan Kıbrıs Adası Bütçeleriyle karşılaştırılarak adanın ekonomik durumu değerlendirilecektir. Anahtar Kelimeler: Kıbrıs, Bütçe, Ruznamçe
H.1111 (1699-1700) tarihli Ahkâm Defteri'nin (mad 9885) Latin harflerine çevrilmesi ve değerlendirilmesi (S. 182-363)
Osmanlı Devleti kuruluşundan itibaren teşkilâtlanmaya başlamış, klasik dönemde kurumlarını oturtmuş ve yüzyıllar boyunca çok geniş bir coğrafyada askerî ve siyasî alandaki varlığı ile hüküm sürdüğü kadar kurumsallığı ile de var olmuştur. Osmanlı Devleti'nin Mâliye Teşkilâtı da bu bilinçle ve erken dönem olarak nitelendirilebilecek I. Murad zamanında kurulmuştur. Başlangıçta doğal olarak basit hâlde olan bu kurum zamanla ihtiyaçlara binâen geliştirilmiştir. Mâliye Teşkilatı'nın yüzyıllar boyunca birçok alt kurumu olmuş, kimileri zamanla atıl duruma gelmiş, kimileri de Mâliye Nezâreti'nin kuruluşuna kadar devam etmiş ve ardından da bu nezâretin bir parçası hâline gelmişlerdir. Tüm bu alt kurumlarda devletin her türlü parasal işlerinin kaydedildiği defterlerden birçoğu bir kültürel ve tarihî miras olarak bugünlere kadar gelebilmiştir. Bu defterler bugün Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde farklı kategorilerde tasniflendirilmiştir. Bu araştırmanın konusu olan Mâliyeden Müdevver Defterler, Osmanlı Devleti'nin Mâliye Teşkîlatının ürünü olup 26.000 defterden oluşmaktadır. Çalışma konusu olarak seçilen MAD 9885 numaralı defterin üzerinde çalıştığımız kısmı 183 ve 363 sayfa aralığını kapsamaktadır ve 1699-1700 yılları arasında tutulmuştur. Belirtilen sayfalar dâhilinde defterin incelenen kısmı 90 varaktır ve içerisinde iptal edilmemiş hükümler hariç 407 adet hüküm bulunmaktadır.
1261( 1845 m.) tarihli ve 09656 numaralı Temettuat Defterine göre Mersin sancağı Anamur kazasına bağlı Teniste, Kara Ağa, Kara Kilise, Tenzile, Kara Çukur, Bodurum, Sarı Adana, Ucarı, Melleç, Kızıl Alili, Nasrettin ve Kalın Viran köylerinin sosyal ve ekonomik yapısı
Tanzimat Fermanı Osmanlı Devleti için önemli bir dönüm noktası olmuştur. Adı geçen fermanla halktan alınan tüm vergiler kaldırılmıştır. Yerine herkesin kendi ödeme gücüne göre belirlenen temettuat vergisi adı verilen tek bir vergi getirilmiştir. Bu vergi de Maliye Nezaretindeki Varidat Kalemi tarafından tutulan temettuat defterlerine kaydedilmiştir.Çalışmamızda 1261 ( 1845 M.) yılına ait 09656 numaralı temettuat defterine göre Mersin Sancağı Anamur Kazasına bağlı Teniste, Kara Ağa, Kara Kilise, Tenzile, Kara Çukur, Bodurum, Sarı Adana, Ucarı, Melleç, Kızıl Alili, Nasrettin ve Kalın Viran köylerinin sosyal ve ekonomik yapısının incelemesi yapıldı. Çalışmamızda temel kaynak olarak 09656 numaralı temettuat defteri kullanıldı. Yukarıda adı geçen on iki köyün nüfusu, tarım arazileri, lakapları, sülaleleri, hayvan varlığı ve ödenen vergileri miktarları ile birlikte gösterildi. Anahtar Kelimeler: Tanzimat Fermanı, Osmanlı Devleti, Temettuat, Maliye Nezareti, Vergi.
XIX. yüzyıl ortalarında Ankara Eyaletinin Çankırı Sancağı Kargı Kazasına bağlı Mihre Hatun, Orta ve İmam Bey mahallelerinin sosyo ekonomik yapısı (Temettuat ve Nüfus defterlerine göre)
Osmanlı Devleti 1839 yılında Tanzimat Fermanını ilan ederek ülke içerisinde köklü reformlar yoluna gitmiştir. Reformlar içerisinde ekonomik açıdan vergi usulünde değişim yaşanmıştır. Vergi konusunda yaşanan bu değişim ile halkın gelirine göre vergilendirilmesi amaçlanmış, vergi hususundaki adaletsizlikler giderilmeye çalışılmıştır. Osmanlı Devletindeki, yeni vergi "Temettü Vergisi" diye adlandırılmıştır. Mükelleflerin tüm mal, mülk ve hayvanlardan sağlandığı kazançlar ise Temettüat defterlerine kayıt edilmiştir. Temettüat Defterleri Başbakanlık Osmanlı Arşivi bünyesinde yer almaktadır. İktisadi amaçla tutulan defterler sayesinde, o dönemin sosyo ekonomik yapısı hakkında bilgiler bulmak mümkündür. Defterlerde mükelleflerin isimleri, lakapları, unvanları, arazileri, hayvanları, vermiş oldukları vergiler detaylı şekilde kayıt edilmiştir. Yapmış olduğumuz Yüksek Lisans Tez çalışmamızda, Ankara Eyaletinin, Çankırı Sancağının Kargı kazasına bağlı Mihre Hatun, Orta ve İmam Bey Mahallesinin transkripsiyonu ile değerlendirilmesinin yanında nüfus defterlerinin incelenmesine de yer verilmiştir. Anahtar Kelimeler: Temettüat, Ankara, Çankırı, Kargı Kazası, Mihre Hatun, Orta, İmam Bey, Sosyal ve Ekonomik Yapı.
47 numaralı Tapu Tahrir Defterine göre, Kütahya sancağı merkez Kazâsı Altuntaş nahiyesi
Bu çalışmanın temel kaynağı olan tahrir defterleri Osmanlı Devleti' e ait sosyal, ekonomik ve beşeri bilgiler sunmaktadır. 47 numaralı tapu tahrir defteri ışığında Altuntaş Nahiyesi' ne ait coğrafi, tarihi, idari, nüfus ve iktisadi durumu anlaşılmaya çalışılmıştır. Çalışmamızı giriş kısmının dışında dört bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında Osmanlı Devleti tahrir çalışmalarından ve 47 numaralı tapu tahrir defterinden bahsedilmiştir. Birinci bölümde, Altıntaş' ın coğrafi konumu ve tarihi süreci hakkında açıklamalar yapılmıştır. İkinci bölümde, Osmanlı Devleti' nin idari yapısına değinilmiş ve Altuntaş Nahiyesi' nin idari taksimatı ele alınmıştır. Üçüncü bölümde, Altuntaş Nahiyesi' nin tahmini nüfusu, köylerdeki nüfus yoğunluğu ve muaf nüfus sayılarına değinilmiştir. Dördüncü bölümde ise, Altuntaş Nahiyesi' nde toprak tasarrufu, zirai üretim ve vergiler gibi konular üzerinde durularak dönemin iktisadi yapısı açıklanmaya çalışılmıştır. Anahtar Kelimeler: Altuntaş, Tahrir, Nahiye, Vergi, Osmanlı Devleti, Nüfus.
1845 (H. 1261) tarihli Temettü`at Defterlerine göre Hüdavendigâr Eyaleti Kütahya Kazası Armudili Nahiyesine Bağlı Sobran, Evran, Bayad, Ulu, Karacaviran, İnli Köylerinin iktisâdi ve içtimâi durumu
Tanzimat'ın ilanıyla birlikte Osmanlı vergi sistemi yeni bir döneme girerek herkesten gücü oranında ödeyecekleri temettü` vergisi usulü getirilmiştir. Bu vergilerin kaydedildiği defterlere temettü`at defterleri denmiştir.Osmanlı'nın 19. yy. sosyo-ekonomisi hakkında önemli verilere sahip temettü`at defterleri günümüzde Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunmaktadır. Temett`at defterlerinin tasnif çalışmaları 1988'de tamamlanarak hizmete sunulmuştur. Bu defter kayıtları; vergi alınan topraklar, hayvan, sanat ve meslek gelirleri, kira gelirlerinden oluşmaktadır. Defter kayıtlarında dönemin nüfusu, iktisadi-ticari durumu, arazi yapısı ve zirai üretimi, hayvancılık faaliyetleri, sosyal yapılar gibi pek çok konuda veriler elde etmek mümkün.Yüksek lisans tez çalışması olarak bu defterlerden, Kütahya sancağına tabi Armudili kazasına bağlı aşağıdaki köylerin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi yapılmıştır.ML.VRD.TMT. 8598 Sobran KöyüML.VRD.TMT. 8599 Evran KöyüML.VRD.TMT. 8600 Bayad KöyüML.VRD.TMT. 8601 Ulu köyüML.VRD.TMT. 8602 Karacaviran KöyüML.VRD.TMT. 8603 İnli KöyüAnahtar Kelimeler: Armudili, Gelirler, Kütahya, Reform, Vergiler.
H. 1261 tarihli 08576?08577?08584 numaralı Temettu'at Defterlerinin transkripsiyonu ve değerlendirmesi
Çağdaşı olan diğer devletler gibi Osmanlı Devleti'nin de en önemli gelir kaynağı, halktan topladığı vergilerdi. Devletin vergi sisteminde, Tanzimat Dönemi'ne kadar tam bir oturmuş düzen yoktu. Ancak Tanzimat'tan sonra vergi sisteminde köklü değişiklikler yapıldığını görüyoruz. O zamana kadar alınan vergilerin kaldırılmış ve halkın gelirine göre, eşitlik ilkesi çerçevesinde ?Temettuât? vergisi toplanmaya başlanmıştır. Devletin halktan aldığı bu vergileri kaydettiği defterlere de ?Temettuât Defterleri? denilmiştir.Defterlerin tutulduğu dönem hakkında, özellikle de 19. yüzyıl Osmanlı Devletinin sosyo-ekonomik yapısı hakkında önemli bilgiler veren Temettuât Defterleri, günümüzde Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde bulunmaktadır. Şöyle ki; bu defterlere ait olduğu yerleşim yerine ait nüfus, vergisi alınan-alınmayan topraklar, yetiştirilen ürünler, beslenen hayvanlar, ailelerin gelirleri ayrıntılarıyla kaydedilmektedir. Böylece temettuât defterlerine bakarak bölgenin ve dönemin nüfus yoğunluğu, arazi, iktisadi, ticarî ve zirai durumları hakkında önemli bilgiler edinebiliriz.Yüksek lisans tez çalışması olan bu araştırmada Kütahya sancağına tâbi Altuntaş nahiyesine bağlı aşağıdaki köylerin temettuât defterlerinin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi yapılmıştır.ML. VRD. TMT. 08576Akca KaryesiML. VRD. TMT. 08577Zımmiyye KaryesiML. VRD. TMT. 08584Nefs-i AltuntaşAnahtar Kelimeler : Temettuât Defterleri, Vergi Sistemi
XIX. yüzyılın ortalarında İznik'in sosyo - ekonomik durumu: Nüfus ve temettuat defterlerine göre
XIX. Yüzyılın Ortalarında İznik'in Sosyo-Ekonomik Durumu (Nüfus ve Temettuat Defterlerine Göre)" başlıklı çalışmamız, Başbakanlık Osmanlı Arşivlerinin 1832, 1844 ve 1849 tarihli 586, 1452, 1514, 1453, 1454 numaralı Nüfus Defterlerinde (NFS.) yer alan ve 8314, 8294, 16119, 8309, 8290, 8290A ve 8290B numaralı Maliye-i Varidat Muhasebe Bölümünde (ML.VRD.TMT.) bulunan 1844-1845 yılarına ait İznik kazası temettûat defterlerine dayanmaktadır. İznik merkezinde bulunan Yeşil Camii Mahallesi, Eşrefzade Mahallesi, Mahmud Çelebi Mahallesi, Beğler Mahallesi ve Reaya Mahallesi'nde yaşayan kişilerin 1832, 1844, 1845 ve 1849 yıllarına ait nüfus kayıtlarına ulaşılarak o tarihlerde kullanılan adlar, lakaplar, eşkâller ve meslekler incelendi. Ayrıca, bununla birlikte İznik kazasının 1844-1845 tarihlerinde sosyo-ekonomik ve demografik yapısını temettûat defterleri ışığında incelenerek değerlendirilmeye çalışıldı. Bu sayede 1844-1845 tarihlerinde kasabanın nüfusu, arazileri, hayvan cinsleri ve sayıları, yörede kullanılan aile ve şahıs adları ve lakapları, halkın meslekleri ve bu mesleklerden elde edilen bir yıllık kazançlar, kasabada yetiştirilen ürünler, devlete ödenen vergiler tespit edildi ve elde edilen sayısal veriler grafik ve tablolar halinde gösterildi. Çalışmamızda İznik kazasının merkezinde yer alan mahalleler incelenmiş, yapılan bu incelemelerle İznik'in sahip olduğu sosyo-ekonomik, kültürel demografik özellikleri ortaya konularak, Tanzimat Fermanının ilanı ile başlayan ekonomik ve mali düzenlemeleri İznik ölçeğinde değerlendirilmeye çalışıldı. Anahtar Kelimeler: İznik, Temettuat, Tarım, Hayvancılık, Vergi, Meslekler, Mahalller, Hane, Nüfus.
241 numaralı Maliyeden Müdevver Defterinin latin harflerine çevirisi ve değerlendirilmesi
Osmanlı Devleti, feth ve ilhak ettiği yerlerin mufassal ya da icmal olarak genel bir sayımını yaptırırdı. Bu defterler günümüzde Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nde Maliyeden Müdevver Defter'i adı altında tutulmaktadır. Yapılan literatür taraması sonucunda, konu ile ilgili yapılmış kısıtlı çalışmaların olduğu görülmüştür. Yapılan çalışmaların ise, Halil İnalcık, M. Akif Erdoğru ve Doğan Yörük gibi ilim adamları tarafından yapıldığı tespit edilmiştir. Ancak yapılan bu çalışmalarda, 241 numaralı defterin yalnızca bazı kısımlarını kullandıkları anlaşılmaktadır. Bunun da, literatür için olumsuz bir durum olduğu düşünüldüğünden, bu eksiklik ele alınan çalışmayla giderilmeye çalışılacaktır. Karaman bölgesine ait olan bu defter incelenerek, tımar sahipleri ve döneme ait nüfus, mahalle, köy, mezra dağılımı ve isimleri tespit edilecektir. Bu çalışmanın temel amacı, 241 numaralı maliyeden müdevver defteri'nin Osmanlıcadan Latin harflerine çevrilmesidir. Yapılan bu çeviri sonucunda, literatürdeki eksiklik giderilerek, konu ile ilgili çalışma yapacak olan araştırmacılara büyük kolaylıklar sağlanacağı umulmaktadır. Çalışmanın sonunda, Karaman beylerbeyliği'ne tabi olan vilayetler ve vilayetlere bağlı olan karye, mezra ve mahallelerin isimleri ve sayıları tespit edilmiştir. Defterin çevirisi ve incelenmesi sonucunda, defterde 5 vilayet, 306 köy 41 mahalle ve 54 mezranın kaydına rastlanılmıştır. Bu mahalle ve köylerin bazıları gayrimüslimlere ait olduğu saptanmıştır. Ayrıca Defterde yapılan nüfus taramasında, 9286 hane, 1215 mücerred ve 10501 neferin kaydı yer almaktadır. Daha sonra bu yerlerde sakin olan nüfus sayısı tespit edilmiş bu nüfusun karye, mezra ve mahalleye göre dağılımı tablo şeklinde verilerek o günkü nüfus dağılımının kentsel ve kırsal alana göre durumu ortaya konulmuştur. Anahtar Kelimeler: Karamanoğulları, Karye, Osmanlı, Tahrir, Tımar.
XIX. yy. ortalarında Kütahya'nın Gümüş nahiyesine bağlı Dere, Enne, Gümüş, Ortaca, Sekiviran ve Yoncalı köylerinin sosyo - ekonomik yapısı: Temettuat ve nüfus defterine göre
Osmanlı Devleti'nin 3 Kasım 1839 Tanzimat Fermanı ile kendini yenilemeye gitmesi devlet genelinde büyük değişimleri beraberinde getirmiştir. Bu değişimler hem sosyal hem kültürel hem de ekonomik alanda olmuştur. Vergi sistemindeki değişiklik de bunlardan birisidir. Vergi sistemindeki bir takım değişiklikler ile halk rahatlamış ve herkes kendi gelirine göre vergi vermeye başlamıştır. Genel olarak "Temettuat Vergisi" adı altında alınmaya başlanan bu vergi Temettuat defterlerinde kayıt altına alınmıştır. Temettuat defterleri vergi toplama amaçlı tutulan defterlerdir. Aynı zamanda bu defterlerde şahısların tarlası, bahçesi, hayvanatı ve tarım ürünleri ile ilgili bilgi bulmak da mümkündür. Bu defterler tutulduğu dönemin sosyal ve ekonomik durumu hakkında bilgi verdiği için önemlidir. Temettuat defterleri günümüzde Başbakanlık Osmanlı Arşivinde bulunmaktadır. Yüksek lisans tez çalışmamızda bu defterlerden, Kütahya Sancağına tabi Gümüş kazasına bağlı Dere, Enne, Gümüş, Ortaca, Sekiviran, Yoncalı köylerinin transkripsiyonu ve değerlendirmesinin yanı sıra, nüfus defterlerinin de incelemesi yapılmıştır. Anahtar Kelimeler: Temettuat, Kütahya, Gümüş Kazası, Dere, Enne, Gümüş, Ortaca, Sekiviran, Yoncalı, Nüfus Defteri, Sosyal ve Ekonomik Yapı.
İspat kavramı ve bir ispat aracı olarak ticari defterler
İspat kelime anlamı olarak, delil sunarak bir gerçeği ortaya çıkarmak, doğrulamak ve belirli duruma getirmektir. Delil ise taraflar arasındaki çekişmeli hususların ispatında ortaya konulan araçlardır. Geçmişten günümüze ticari hayatın idamesi için ticari işlemlerin kayıt altına alınması gerekliliği doğmuştur. Bu da beraberinde ticari defter tutma ihtiyacı getirmiştir. Ticari işlemlerin kaydedildiği bu defterlerin neler olduğu ve nasıl tutulması gerektiği zaman içinde farklılıklar göstererek gelişmiştir. Ülkemizde ticari defterlere ilişkin hükümler 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu başta olmak üzere çeşitli kanunlarda yer almaktadır. Ancak ticari hayatta yaşanan uyuşmazlıklarda ticari defterlerin ispat aracı olarak kullanılması 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nda düzenlenmiştir. Bu kapsamda ticari defterlerin delil olarak kullanılabilmesi için şartlar belirlenmiş olup, sahibi lehine ve aleyhine delil olma durumları yargı kararları çerçevesinde değerlendirilmiştir.
Biga sancağına ait 4948, 4951, 15988, 15990, 15991 numaralı Temettuat Defterleri'nin transkripsiyon ve değerlendirilmesi
Yapılan araştırmanın amacı H.1260 tarihli 4948, 4951, 15988, 15990, 15991 numaralı Temettuat Defterleri'ne göre Avine kazasına bağlı köylerin sosyal ve ekonomik yapısını incelemektir. Temettuat Defterleri esas alınarak hazırlanan bu araştırmada, Avine kazasına bağlı köyler ve bu köyler çerçevesinde kırsal kesimin 19. yüzyıl ortalarındaki sosyo-ekonomik durumu ile ilgili genel bir sonuç çıkarılması amaçlanmıştır.Çalışmanın içeriği, Tanzimat Dönemi Osmanlı vergi sistemi, Temettuat Defterlerinin ortaya çıkış süreci, defterlerin kayıt altına alınması ve özellikleri, defterlerde geçen yöre olan Avine'nin (günümüzde Çanakkale ilinin Yenice ilçesi) nüfus, sosyal ve ekonomik yapısını tahlil ve tetkik etmeyi ve transkripsiyonu içermektedir. Temettuat Defterlerindeki bilgileri tablo ve grafikler yaparak konuyu daha anlaşılır hale getirmeye çalıştık.İncelediğimiz köylerde yaşayan halkın tipik bir Anadolu yerleşim yerinin özelliklerine sahip olduğu görülmektedir. Halkın sadece Müslümanlardan oluştuğu, orta yaş grubuna mensup insanların çoğunlukta olduğu, mesleklerinin kısmen kaydedildiği, kadın isimlerine kısmen ulaşılabildiği görülmüştür. Halkın temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Halkın sahip olduğu emlak, tarla, bağ, büyükbaş, küçükbaş, yük-binek hayvanları ve arıları ile gelir-gider durumu karşılaştırılarak incelenmiştir. Yerel tarih açısından önemli kaynaklardan birisi olan Temettuat Defterleri, sahip olduğu zengin içerik ile ait olduğu bölgenin özellikle ekonomik potansiyelini gözler önüne sermesi bakımından önem arz ederken, günümüz sosyo?ekonomik yapısı ile de bir karşılaştırma imkânı vermektedir. Araştırmamız bölgesel olmakla birlikte Çanakkale il genelinin sosyo-ekonomik profilinin çıkarılmasında, yapılan araştırma, yardımcı kaynak olacaktır.
IV Numaralı Trabzon Ahkâm Defteri'nin transkripsiyonu ve değerlendirilmesi: S. 100 - 150
Osmanlı Devleti bütün halkının şikâyetlerini dinlemiş ve bunların hiç birisini karşılıksız bırakmamış, yapılan her şikâyeti mutlaka araştırmış ve sonuçlandırmıştır. Divan-ı Hümayuna ulaştırılan şikâyetler çerçevesinde düzenlenen ahkâm defterleri, yerel mahkemeler tarafından taşrada ortaya çıkan sorunlara mahallinde üretilen çözümleri değil, bu sorunlara devletin en yetkili organının getirdiği çözümleri ve bakış açısını temsil etmektedir. Merkezde hemen hemen çoğu büyük vilâyetlerin Ahkâm Defterleri ayrı ayrı tutulmuştur. Trabzon Ahkâm Defterleri 1742 tarihinden itibaren tutulmaya başlanmış ve 1911 yılında son bulmuştur. 1742-1911 yılları arasında Trabzon'a ait 8 adet Ahkâm Defteri bulunmuştur. Bu araştırmada Trabzon'a ait 4 Numaralı Trabzon Ahkâm Defterinde kayıtlı olan ve Trabzon'a gönderilen hükümler incelenmiştir. 4 Numaralı Trabzon Ahkâm Defterinin ihtiva ettiği şikâyet konularına göre değerlendirildiğinde, dönemin Trabzon sosyal tarihi hakkında çok önemli bilgilere ulaşılmakla birlikte haksız müdahalenin önlenmesi, mal gaspı, iltizam dağıtımı, para gaspı, alacak-verecek meselesi, mal intikali, su veya emlâk sınır anlaşmazlıkları, fuzuli işgal, vakıf meseleleri vb. suç ve anlaşmazlıklara dair orijinal bilgilere ulaşmak mümkündür. Çalışmamız kapsamında Trabzon'un sosyal, ekonomik, askerî, hukukî, idarî vs. durumlarını yansıtmaya ve Trabzon tarihi ile ilgili araştırmalara bir katkı sağlamaya çalıştık. Anahtar Kelimeler: Ahkam Defterleri, Osmanlı Devleti, Divan-ı Hümayun, Trabzon
Tarih kaynağı olarak Jurnal Defteri ve Çankırı jurnal defterlerinin değerlendirilmesi
Osmanlı Devleti tarihinde oldukça kritik bir dönemi kapsayan II. Mahmud'un saltanatı sırasında meydana gelen Vaka-i Hayriye hadisesi akabinde gelişen bir dizi reformlar silsilesi dönemin diplomatikasında "usul-ı nizam-ı müstahsene" kavramıyla tanımlanmaktadır. Söz konusu usulün getirdiği yeniliklerden biri de jurnal usulü ve bunun ürünü olan jurnal defterleridir. Kaza ve sancak merkezlerinde jurnal kâtibi unvanıyla görevlendirilen memurlar haftalık ve aylık periyotlar halinde söz konusu jurnal defterlerini tertip ederek merkeze göndermekteydiler. Düzenlenen bu defterlerde en sık karşılaşılan jurnal türü mürur tezkeresi ile seyahat eden kişilerin kayıtlarıdır. Bununla birlikte evlilik, doğum ve ölüm gibi nüfusa dair bilgiler ile yörede meydana gelen çeşitli hadiseler bu defterlerin içeriğini oluşturmaktadır. Nadir de olsa çeşitli emtia fiyatları ve adli vakalar da defterlerde yer almaktadır. Ayrıca defterlerden meslekler başta olmak üzere mahallinin ekonomik hayatına dair bilgiler edinmek de mümkündür. Günümüze dek söz konusu defter türü oldukça az çalışmaya konu edinilmiştir. Bu çalışmanın amacı Çankırı sancağına ait tespit edilen 4 defter örneğinden hareketle jurnal defterlerinden bir tarih kaynağı olarak nasıl istifade edilebileceği ile ilgilidir. Bu amaçla ilk bölümde jurnal defterinin tanımı yapılmış, bu usulün hususiyetleri ve meydana çıktığı dönem ile men-i mürur uygulamasıyla ilişkisine dair tespit edilebilen bulgular ortaya konulmuştur. İkinci bölümde defterlerden elde edilen bilgiler değerlendirilmiş ve dönemin Çankırı'sına dair gün yüzüne çıkan bilgilere yer verilmiştir. Üçüncü bölümde ise Çankırı jurnal defterinin transkripsiyonu yer almaktadır. Çalışma sonucunda modern devletin inşası sürecinde, tebaanın birey olarak tanımlanmaya ve kimliğinin inşa edilmeye başladığı bu dönemde; jurnal defterlerinin, merkezi devlet otoritesinin taşrayı gözetleme ve kontrol mekanizmalarının önemli bir parçası olduğu görülmüştür. Ayrıca Çankırı merkez kazası ile Kalecik, Tosya ve Milan kazalarının jurnal defterleri ışığında bu mahallerin tarihine dair ufak katkılar yapılmıştır.
Tuht nahiyesi Redif Defterleri transkripsiyon ve değerlendirme (1906-1912)
Her büyük devlette olduğu gibi Osmanlı Devleti'ni de uzun bir müddet ayakta tutan, askeri donanımı ve gücü olmuştur. Özellikle gücünü kaybettiği dönemlerde yapılan ıslahat çalışmaları da, ilk olarak askeri teşkilatta kendini göstermiştir. XIX. yüzyılda yani Osmanlı Devleti'nin en buhranlı döneminde oluşturulan Redif Askeri Teşkilatı, askeri alanda önemli bir yenileşme hareketidir. Redif askeri birliklerinin oluşturulmasıyla, Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasından sonra Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni orduya destek sağlamak ve halkı uzun süre mecburi hizmette tutmadan, kendi bölgelerinde tutarak iç güvenliği sağlamak amaçlanmıştır. 1834'te oluşturulan bu askeri teşkilat zaman zaman düzenlenerek, kuruluşundan devletin son dönemine kadar Osmanlı Ordusu'nun önemli bir kesimini oluşturmuştur. "Tuht Nahiyesi Redif Defterleri Transkripsiyon ve Değerlendirme (1906-1912)" adlı çalışmada, 1906-1912 yılları arası Çankırı vilayetinin Tuht (Yapraklı) nahiyesine ait sekiz adet redif defteri incelenmiş ve gerekli transkriptler yapılarak hem sosyal hemde askeri açıdan veriler ortaya konulmuştur. Sunulan veriler doğrultusunda askere alınan kişilerin, askerlik durumları ve bağlı bulundukları karyeleri, mahalleleri, sahip oldukları lakaplar, medeni durumları, meslekleri ve aileleri hakkında bilgiler verilmiştir.
870 Numaralı Halep Ayniyat Defteri'nin transkripsiyon ve değerlendirilmesi (H. 1295-1296/ M. 1878-1879)
Tanzimat döneminden itibaren tutulmaya başlanan Ayniyat defterleri; XIX. yüzyıl Osmanlısında vilâyetlere, bakanlıklara ve çeşitli dairelere gönderilen yazılara cevap vermek için "Sadaret makamı" tarafından kaydedilen defterlerdir. Ayniyat Defterleri, Başbakanlık Osmanlı Arşivi'nin "Bâb-ı Âli Evrak Odası" kaynağında yer almaktırlar. Bu defterler; adli, ekonomik, idari ve sosyal konularda bilgileri içermektedir. Bu çalışmada, Bâb-ı Âli Evrak Odası fonunda bulunan, 870 Numaralı Halep Ayniyat Defteri'nin (H.1295-1296/ M.1878-1879) transkripsiyon ve değerlendirmesi yapılmıştır. 870 Numaralı Halep Ayniyat Defteri'nde Halep vilâyeti ve Halepʼe bağlı sancak ve kazalara ait arz-ı hâller ve şukkalar bulunmaktadır. İncelenen defterde adli, ekonomik, idari ve sosyal durumlar hakkında bilgilere ulaşılmıştır.
3247 numaralı Rumeli jurnal defteri transkripsiyon ve değerlendirmesi
II. Mahmud'un Yeniçeri Ocağını kaldırmasıyla beraber Osmanlı Devleti'nde birçok alanda yenilikler yaşanmıştır. Bu yenilikler içerisinde Osmanlı'nın taşradan merkeze sürekli olarak bilgi akışını sağlayan Jurnal Teşkilatı da yer almaktadır. Taşradan belirli aralıklarla merkeze gönderilen jurnal defterleri içerisinden önemli görülenler ayrıca jurnal hülasa kâtipleri tarafından, Jurnal Hülasa Defterlerine kaydedilmiştir. Bu çalışmada incelenen defter türü, Hülasa Defteri olmakla beraber Rumeli bölgesine aittir. Bu defterin muhtevasında Rumeli bölgesine ait pek çok konu ile alakalı Jurnal kayıtları bulunmaktadır. Bu konular içerisinde doğum ve ölümden, yeni kurulmuş olan Asâkir-i Mansûre ve Redif teşkilatına; bilinmeyen gök cisimlerinden, cadı, vampir gibi garip olaylara, zirai faaliyetlere, afetlerden, tamir ve inşaa faaliyetlerine gibi pek çok farklı alanlarda jurnal kayıtları bulunmaktadır. Jurnal defterleri, potansiyel olarak tarih araştırmacılarına pek çok konu hakkında bilgi vermesine karşılık az sayıda çalışmaya konu olduğu dikkat çekmektedir. Bu çalışmanın amacı, Jurnal Hülasa Defterlerinin içerisinde yer alan konuların çeşitliliğini ve özelliklerini, defterin meydana getirilmiş olduğu tarihlerde Rumeli bölgesine ait askeri, sosyal, sağlık, olağanüstü, ekonomik gibi birçok konuda bigiyi ortaya koymakla beraber, araştırmacılara Rumeli Jurnal Defterini bir kaynak türü olarak hazır hale getirmektir.
188 numaralı Ordu Mühimmesi Defteri'nin transkripsiyonu ve değerlendirmesi (H. 1203/m. 1788-1789; sayfa 1-75)
Osmanlı Devleti'nin karar alma ve uygulama mekanizmasının ana organı Dîvân-ı Hümâyun'dur. Dîvân-ı Hümâyun'da, devletin; siyasi, askeri, mali ve sosyal konuları görüşülüp karara bağlanmaktadır. Dîvân-ı Hümâyun kararları padişah onayına sunulur ve onaydan sonra Mühimme Defterlerine kaydedilirdi. Mühimme Defterleri de konularına göre çeşitlilik arz etmektedir. Bunlar; Ordu Mühimmesi, Rikab Mühimmesi, Kaymakamlık Mühimmesi ve padişahın sarayda bulunduğu sırada sadrazam başkanlığında toplanan divan toplantılarında tutulan Mühimme defterleridir. Mühimme defterlerinin yazım işlerinden Reisülküttap sorumlu olup hükümler emrindeki Beylikçi kalemi kâtipleri tarafından yazılırdı. Mühimme defterleri dönemine ait bilgiler içermesi sebebiyle devletin ve toplumun her açıdan detaylarını aydınlatacak iyi bir kaynaktır. 188 Numaralı Ordu Mühimme Defteri'nin konularını ihtiva eden yıllar (1788-89), I.Abdülhamid'in saltanatının sonu ve III. Selim'in saltanatının başlangıcına rastlamaktadır. Defterin ait olduğu yıllarda Osmanlı Devleti, Avusturya ve Rusya ile savaş halindedir. Bu sebeple defterde bu iki devlet ile Osmanlı Devletinin askeri, idari ve siyasi ilişkilerine ait bir hayli bilgiye defterde rastlamak mümkündür. Defterde devletin, çeşitli idari birimlerinin ordunun asker ihtiyacını temin için yaptığı yazışmalar, bölge ileri gelenlerinin, ayanların ve voyvodaların orduya vereceği asker miktarları, levazımat ve zahire ihtiyaç bilgileri, Akdeniz'de bulunan donanmadan ihtiyaç dâhilinde Karadeniz'e sevk yapılması, Hacıların yol güvenliği ile ihtiyacının sağlanması gibi konular hakkında bilgiler yer almaktadır.
Çankırı sancağı İskilip kazası Alagöz Karyesi 1292(1875) ve 1294(1877) doğumluların Redif Defterleri incelemesi
Devletleri uzun süre ayakta tutan en büyük yapı taşı askeri donanımı ve teşkilat yapısı olmuştur. Osmanlı Devleti de ordu gücünü kuruluştan yıkılışa değin geçen zamanda; gönüllü askerlikten düzenli ordu ve yedek ordusuna kadar sağlam temellere oturtmaya çalışmış, buhranlı dönemlerinde ise yenileşme çabalarına girişerek askeri ıslahatlara önem vermiştir. XIX. yüzyılda ıslahat çalışmalarının önündeki en büyük engel olan Yeniçeri Ocağı'nın lağvedilmesiyle ortaya çıkan askeri boşluğu doldurmak için kurulan Asakir-i Mansure-i Muhammediye adlı yeni orduya yardımcı olması amacıyla Redif birlikleri oluşturulmuştur. Redif askeri birliklerindeki amaç: belirli bir süre zorunlu olarak silahaltında tutulduktan sonra (5 yıl) memleketlerine gönderilen kişilerin mevcut zirai ve ticari işlerine devam edebilmeleri ve seferberlik zamanında tekrar toparlanarak yedek asker olarak kullanılmasıdır. 1834 yılında oluşturulan Redif Teşkilatı zamanla yeni düzenlemelere girerek Osmanlı ordusunun başarılı bir bölümünü oluşturmuştur. "Çankırı Sancağı İskilip Kazası Alagöz Karyesi 1292(1875) ve 1294(1877)doğumluların Redif defterleri incelemesi" adlı çalışmada 1292(1875)-1294(1877) doğumluların iki adet Redif defteri, incelenmiş, hem sosyal hem de askeri açıdan veriler ortaya konulmuştur. Sunulan veriler doğrultusunda askere alınan kişilerin bağlı bulundukları karyeleri, mahalleleri, sahip oldukları aile adları, medeni durumları, meslekleri ve aileleri hakkında bilgiler verilmiştir.
094/1 numaralı Sırbistan Nişan Defteri ve 095/2 numaralı Ahkam Defterleri'nin transkripsiyon ve değerlendirilmesi
1352 yılında Bizans İmparatorluğu'nun taht kavgalarında taraf olan Osmanlılar, bu durumu lehlerine çevirerek Rumeli'ye kalıcı olarak yerleşmiş, akabinde de Rumeli'nin büyük çoğunluğunu ele geçirmişlerdir. Bu süreçte Osmanlıların en çok mücadele ettikleri taraflardan biri de Sırplardır. Bu bağlamda Osmanlı-Sırp ilişkileri siyasi, askeri, ekonomik, kültürel ve evlilik ilişkileri neticesinde inişli çıkışlı bir seyir takip etmiştir. I. Murat'ın 1371 yılında Sırp topraklarına Osmanlı ordusunu görevlendirmesiyle Sırp topraklarında ilk fetihler başlamıştır. Böylece Osmanlı-Sırp ilişkileri kimi zaman savaş, kimi zaman da ittifak yaparak devam etmiştir. I. Beyazıt ve II. Murat'ın Sırp kralının kızları ile evlenmeleri siyasi nedenlere dayanmaktaydı. Bu akrabalık bağlarıyla Sırplar, Osmanlı saldırılarının önüne geçmeyi hedeflerken, Osmanlılar ise Sırp topraklarındaki hakimiyetini meşrulaştırma çabası gütmüşlerdir. 1521 yılında Belgrad'ın fethi ile Osmanlı Sırp ilişkilerin de yeni bir dönem başlatmıştır. Bu fetihle Sırp topraklarında yaklaşık dört yüz yıl Osmanlı eğemenliğinde kalmıştır. Osmanlı-Sırp ilişkileri kapsamında Nişan ve Ahkam defterleri büyük önem taşımaktadır. Sırp tüccar ve elçilerden gelen yazışmalar bu defterlere kaydedilmiştir. Bu defterler, Osmanlı Devleti'nin limanlarını kullanabilmek için alınan izinler, konaklama, yol hükümleri, tüccar beratları, elçi, konsolos ve tercümanların çocuklarına tanınan ayrıcalıklar vb. konuları muhteva etmesi açısından oldukça önemli bir teşkil etmektedirler. Tez konusu olan defterler incelenerek değerlendirilmesi yapılmış olup, araştırma kaynaklarıyla desteklenmiştir. Sonuç olarak Nişan Defteri'nin 7 Nisan 1837-14 Şubat 1907 seneleri arasındaki 70 yıllık bir sürece ışık tuttuğu, Ahkam Defteri ise 25 Temmuz 1888-25 Temmuz 1907 yılları arasındaki 19 yıllık bir sürece tekabül ettiği sonucuna varılmıştır. Bu süreçte Osmanlı-Sırp ilişkilerine kaynaklık etmesi neticesinde Nişan ve Ahkam defteri büyük önem arz etmektedir.