AB'nin koşulluluk ilkesinin gelişimi: Soğuk savaş dönemi ve sonrası

Avrupa Birliği tarihinde koşulluluk ilkesi oldukça erken dönemlerden beri uygulanmaktadır. Koşulluluk ilkesi, Avrupa Birliği'nin aday ülkelerden üyelik öncesinde gerçekleştirilmesini istediği reformları yerine getirme olarak tanımlanabilmektedir. Koşulluluk ilkesi ilk olarak, Roma Antlaşması'nın üyelik başvurularının değerlendirilmesi başlığı altında ve Avrupa Birliği kurucu antlaşmalarında yer almıştır. Soğuk Savaş'ın bitmesiyle dağılan Sovyet Rusya'dan ayrılan Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin üyelik sürecinde koşulluluk ilkesinin kurumsallaştığı ileri sürülmektedir. 1990'lı yıllarda Avrupa kıtasında jeopolitik değişimler yaşanmıştır. Avrupa Birliği içerisinde Batı Avrupa ile Doğu Avrupa ülkeleri arasındaki gelişmişlik düzeyi farkını ortadan kaldırmak ve Birlik içinde üye ülkeler arasında denge sağlamak için üyelik kriterleri stratejik bir araç olarak görülmüştür. 1993 yılında kabul edilen Kopenhag Kriterleri ile Orta ve Doğu Avrupa ülkelerinin AB normlarına uyum sağlaması hedeflenmiştir. Avrupa Birliği bu yeni jeopolitik çerçevede uluslararası aktörlük seviyesine yükselmiştir. Bu çalışmada, koşulluluk ilkesinin tarihsel değişimi ele alınmıştır. Literatürde AB'nin koşulluluk ilkesinin Soğuk Savaş'ın sona ermesi ile uygulanmaya başladığı yönünde bir eğilim vardır. Ancak AB, kısıtlı da olsa bu ilkeyi çok daha önceden uygulamaya başlamıştır. Kısıtlı biçimlerde uygulanan ilkeler, Kopenhag Kriterleri kadar kapsamlı olmamıştır. Bu çerçevede tezimizde, Orta ve Doğu Avrupa ülkelerine uygulanan Kopenhag Kriterleri ve Soğuk Savaş öncesi uygulanan üyelik kriterleri karşılaştırılmalı olarak ele alınmıştır. Koşulluluk ilkesi tarihçesinde Soğuk Savaş'ın dönüm noktası olduğu bu karşılaştırmalı analizle birlikte ortaya konulmuştur.