Açımlayıcı faktör analizinde kullanılan faktör döndürme tekniklerinin karşılaştırılması

Bu çalışmada psikolojik yapıların ölçülmesi amacıyla geliştirilen ölçme araçlarının yapı geçerliğini ortaya koymada sıklıkla kullanılan açımlayıcı faktör analizinde farklı döndürme tekniklerinin incelenmesi amaçlanmıştır. Bu amaçla, literatürde en sık karşılaşılan dik döndürme tekniklerinden varimax döndürme tekniği, eğik döndürme tekniklerinden direct oblimin döndürme tekniği ve hem dik hem de eğik döndürme tekniği olan promax döndürme tekniğinin karşılaştırılması kararlaştırılmıştır. Araştırmanın verilerini Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA) 2018 uygulamasına Türkiye'nin 12 bölgesindeki 186 okuldan katılan 6890 öğrencinin öğrenci anketlerinde yer alan dörtlü Likert tipi 25 tutum maddesine verdiği yanıtlar oluşturmuştur. Araştırma verilerinin analizinde öncelikle açımlayıcı faktör analizinin temel varsayımları test edilmiş, ardından temel bileşenler analizi (TBA) yardımıyla analiz gerçekleştirilmiştir. Analiz sonucunda döndürme öncesi altı faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Elde edilen yapı için varimax, promax ve oblimin döndürme teknikleri uygulanmıştır. Bu incelemeler sonucunda, döndürme yapılmadan elde edilen yapı ile döndürme teknikleri uygulandıktan sonra elde edilen yapılar arasında büyük farklılıklar gözlemlenmiştir. Döndürme yapılmadan çıkan sonuçlarda karmaşık bir yapı ortaya çıkarken, üç döndürme sonrasında da Thurstone'un basit yapısına uygun sonuçlar elde edilmiştir. Çalışmanın bulguları, farklı döndürme teknikleri uygulandığında maddelerin yük değerleri değişmekle birlikte, maddelerin ait olduğu faktörlerin ve her faktördeki madde sayılarının aynı kaldığını ortaya koymuştur. Bu bulgulara göre, araştırmacıların, açımlayıcı faktör analizi (AFA) uygulamasında eldeki veri grubuna uygun olan bir faktör döndürme tekniğine başvurması önerilebilir.