Ad hoc tahkim (UNCITRAL Tahkim Kuralları)

Uzun bir geçmişi olan olan ticari tahkim, devlet mahkemelerinin ortayaçıktığı dönem kadar uzanmaktadır. Tahkim, tacirlerin aralarındaki uyuşmazlığıngiderilmesi için saygın bir arkadaşlarının görüşünün alınmasının doğal biruzantısıdır. Mahkemlerin uzak, kuralların katı, yavaş ve çözüme ilişkin usullerinpahalı oduğu bir dönemde, ticari uyuşmazlık konusun hakimlerin bilgilerininyeterli ve ticari hayatın gereklerini yansıtacak şekilde donanımlı olmamalarıbağlamında, tahkim, uyuşmazlığın giderilmesi için çekici bir seçenek olarakgörülmüştür. Tacirlerin bulunduğu toplumda yaşayan ve görüşüne başvurulankişiler ticaret konusunda tecrübeli olmaları nedeniyle uyuşmazlıkların resmiolmayan bir mahiyette çabuk ve ucuza çözüme kavuşturulması için önerilerdebulunmuşlardır. Tahkimin bu avantajları farklı toplumlardaki tacirler arasında önplana çıkmıştır.Ticari konularda tahkimin gelişimini engelleyen unsurların nedenleriniüç ana başlık altında özetleyebilmek mümkündür. Birinci olarak, taraflararasındaki uyuşmazlığın çözüme kavuşturulması için takip edilmesi gereken usulkuralları konusunda yapılan anlaşmalar oldukça karmaşık bir nitelik arzetmiştir.İkinci olarak, hiç bir tacir hakemlik yapması için zorlanamamaktaydı.Uyuşmazlığın çözümü her aşamada tarafların işbirliği yapmalarını gerektiriyordu.Aynı zamanda hakemler tarafından verilen kararların bu karara uymak istemeyentaraf üzerinde bağlayıcı bir etkisi yoktu. Devlet mahkemeleriyle birlikte, tahkiminuyuşmazlıkların çözümünde alternatif bir yöntem olarak kabul edilmesi içindevletlerin yasal düzenlemelerinde yabancı unsurlu tahkimler için hükümlereyerverilmesi konusunda bir anlaşma olması gerekiyordu. Bu sorunlar kurumsaltahkim kuralları, tahkim konusunda ulusal mevzuat geliştirilmesi ve milletlerarasıtahkim anlaşmaları yapılması yoluyla giderilmeye çalışılmıştır.Ad hoc tahkim, kurumsal tahkim kurallarına atıfta bulunmayan birtahkim anlaşmasına göre yürütülen tahkimdir. Özellikle ad hoc tahkimdetaraflardan birinin işbirliği yapmak istememesi durumunda önemli gecikmelereneden olmaktadır. Bu durumda, yerel mahkemenin, hakemlerin atanmasındaolduğu gibi, müdahalesi gerekli olabilmektedir. Tarafların belirli bir anlaşmadankaynaklanan uyuşmazlığı tahkime götürmeye karar vermeleri durumunda tahkimeilişkin tüm usulleri, örneğin hakemleri ve bunların yetkilerini de içermek üzerekendileri tespit edebileckleri gibi (bu doğrudan olabileceği gibi belirlenmiş tahkimkurallarına, örneğin UNCITRAL Tahkim Kuralları, atıf yapılmak suretiyle deolabilir) (ad hoc tahkim), mevcut bir tahkim kurumuna uyuşmazlığın sunularak bukurumun kuralları çerçevesinde çözüme kavuşturulmasını da isteyebilirler(kurumsal tahkim).Taraflar, aralarındaki uyuşmazlığı ad hoc tahkim yoluyla çözümekavuşturmaya karar verdiklerinde, uyuşmazlığın özelliğine göre kurallarıbelirleyebilirler. Uyulması gereken usul kuralları, tarafların belirli gereksiniminebağlı olarak tahkim şartında belirlenebileceği gibi, belirli tahkim kurallarına atıfyapılmak suretiyle de tespit edilebilir. Ad hoc tahkim bağlamında en yagın olarakkullanılan, 1976 yılında Birleşmiş Milletler Uluslararası Ticaret Komisyonutarafından kabul edilen UNCITRAL Tahkim Kurallarıdır.UNCITRAL tarafından kabul edilen Tahkim Kuralları, farklı hukuk veekonomik sistemlere sahip olan ülkelerde kabul görecek şekilde ticari tahkim içinuluslararası kurallar oluşturmayı amaçlamıştır. Bu kuralların iki amaca hizmetetmesi öngörülmiştir. Birinci olarak usul kurallarının tahkim anlaşması yapantaraflar bakımından doğrudan uygulanması, ikinci olarak ise ulusal veya milletlerarası tahkim kurumlarının kurallarında yer alması hedeflenmiştir. Ayrıca bukuralların, tüm dünyada geçerli olacak milletlerarası ticari tahkim kurallarıoluşturulması halinde bu kurallar için temel teşkil etmesi öngörülmüştür.Böylesine evrensel bir hedefe yönelen UNCITRAL Tahkim Kuralları gerekkişilerce, gerek tahkim kurumlarınca olumlu karşılanmıştır.Türk hukuk sisteminde tahkime ilişkin kurallara çeşitli kanunlarda yerverilmiştir. Bunlar, Hukuk Usulu Muhakemeleri Kanunu, Milletlerarası ÖzelHukuk Kanunu ve Milletlerarası Tahkim Kanunudur. Bunu yanısıra, YabancıHakem Kararlarının Tanınması ve Tenfizine İlişkin New-York Sözleşmesi, AvrupaMilletlerarası Ticari Tahkim Sözleşmesi ile Devletler ve Diğer DevletlerinVatandaşları Arasındaki Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözümlenmesi HakkındaSözleşme ülkemizin taraf olduğu milletlerarsı anlaşmalardır.Milletleraraeı Tahkim Kanunu özellikle yabancı yatırımların Türkiye'yeçekilebilmesini amaçlamış ve yabancı unsurlu tahkim bakımından belirlidüzenleme getirmiştir. Milletlerarası Tahkim Kanununun hazırlanmasındaUNCITRAL Model Kanunu ve karşılaştırmalı uluslararası tahkim konusundakiçağdaş anlayış dikkate alınarak modern dünyanın gerekleri karşılanmayaçalışılmıştır. Bu gelişmeler ad hoc tahkim uygulamasının ve özellikle UNCITRALTahkim Kuralları çerçevesinde milletlerarası ticari uyuşmazlıkların çözümekavuşturulması bakımından önemli bir rol oynamıştır.