Adam Smith'te rasyonalite

Rasyonalitenin tarihsel seyrini Antik Yunan dünyasının logosu ile başlatmak gelenek halini almıştır. Logosun ratioya dönüşümü, Grekçeden Latinceye salt bir çeviri olmayıp köklü bir zihniyet değişiminin göstergesidir. Modern zamanlar, teolojik ve metafizik kanıların yerini rasyonel bilgiye bırakmasına şahit olmuştur. 18'inci yüzyılda Aydınlanmanın ivme kazandırdığı bu süreç, İskoçya'da özgün bir gelişim göstermiştir. Adam Smith, İskoç Aydınlanmasının metodolojisine uygun olarak Newton fiziğinin mekanik ilkelerini ahlaki duygulara uygulamak istemiştir. Smithyen rasyonaliteyi özçıkara indirgeyen anlayış oldukça yaygındır. Buna karşın Theory of Moral Sentiments'de rasyonalite ile yakından ilişkili bir terim olan ihtiyatlılık, özçıkardan daha geniş bir perspektif sunmaktadır. Buna göre özçıkar, ihtiyatlılığı meydana getiren bileşenlerden yalnızca bir tanesidir. Toplumun iktisadi işleyişinin açıklanması noktasında Smithyen rasyonalitenin merkezi unsuru kuşkusuz sempati kavramıdır. Smith, dikey bir unsur olarak tarafsız izleyiciyi devreye sokarak sempatiye hareket kabiliyeti kazandırmıştır. Smith'in görünmez el metaforu ile ne türden bir rasyonaliteye atıfta bulunduğunun anlaşılması, ancak ihtiyatlılığın toplumsal ilişkilerde sempatinin etkisi altında ve tarafsız izleyicinin hakemliğinde ne şekilde geliştiğini irdelemekle mümkündür.